Portal:Malaŵi/Intro
Malaŵi mwakuzomerezgeka Charu cha uwuso wa ŵene-fuko cha Malaŵi, mwaufupiso, Charu Cha Malaŵi ndipo kale chakuchemeka Nyasaland, ni charu icho chili ku mmwera kwa mafumiro gha dazi gha Afrika. Chalo ichi chili na mphaka na Zambia kumanjiliro gha dazi, Tanzania kumpoto na kumpoto chakumafumilo gha dazi, na Mozambique kumafumiro gha dazi, kumwela, na kumwela chakumanjiliro gha dazi. Malaŵi ni malo ghakujumpha 118,484 km2 (45,747 sq mi) ndipo ghali na ŵanthu ŵakukwana 21,240,689 (kuyana na 2024). Msumba ulala wa Malawi ndiposo msumba ukuru chomene ni Lilongwe. Msumba wake wachiŵiri ni Blantyre, wachitatu ni Mzuzu, ndipo wachinayi ni Zomba, uwo ukaŵa msumba ukuru wakale.
Chigaŵa cha Africa icho sono chikuchemeka Malaŵi chikakhazikiska ŵanthu pafupifupi mu vilimika vya m’ma mphambu ya 10 na ŵina Bantu. Ŵakapanga maufumu ghakupambanapambana nga ni ufumu wa Maravi na Ufumu wa Nkhamanga, pakati pa vinyake ivyo vikatukuka kufuma mu vilimika vya m’ma 16th century. Mu 1891, malo agha ghakaŵa pasi pa ŵaBritish nga ni British Central African Protectorate, ndipo ghakasintha zina kuŵa Nyasaland mu 1907. Mu 1964, Nyasaland wakazgoka charu chakujiyimira pachekha nga mu dera la Commonwealth pasi pa Nduna Yikuru Hastings Banda, ndipo ŵakasinthika zina kuŵa lakuti Malawi. Pakati pajumpha vyaka viŵiri, Banda wakazgoka Mrongozgi mwa kusintha charu ichi kuŵa charu chene-Repabuliki cha chipani chimoza. Banda wakapharazgika kuŵa Mrongozgi wa myira mu 1971. Wanangwa ukamanyikwa na boma la Banda kuŵa lakuponderezga chomene. Pamanyuma pa kukhazikiska dongosolo la vipani vinandi mu 1993, Banda wakathereskeka mu chisankho cha 1994. Mazuŵa ghano, Malawi wali na demokilase, ya wa vipani vinandi uwu mdangiri ni mrongozgi wakusoleka na ŵanthu. Kuyana na V-Dem Democracy indices ya 2024, Malawi yili pa nambala 74 pa charu chose chapasi ndipo pa nambala 11 mu Africa. Charu ichi chikusunga ubwezi uwemi na vyaru vinandi, ndipo chikuchitako mabungwe ghanandi gha pa charu choses, kusazgapo United Nations, the Commonwealth of Nations, Southern African Development Community (SADC), Common Market for Eastern and Southern Africa (COMESA), na African Union (AU).
Malawi njimoza mwa vyalo ivyo vikutukuka yayi. Kwendeska Chuma kukuthemba chomene pa ulimi, ndipo ŵanthu ŵanandi ŵakukhala ku mizi ndipo unandu wa ŵanthu ukusazgikira. Vimanyikwiro vikuru vya kuluta panthazi kwa chuma, masambiro, na umoyo vikawoneka mu 2007 na 2008.
Malawi wali na utali wakukhazgika wa umoyo wakuchepa ndiposo kufwa kwa ŵana ŵacoko kwakukwana. HIV/AIDS njakuthandazgika comene, ndipo ivi vikupangiska kuti ŵantu ŵaleke kugwira nchito ndiposo vikukhumbikwira kuti boma liŵe na ndalama zinandi. Charu ichi chili na ŵanthu ŵakupambanapambana awo ŵakusazgapo ŵanthu ŵa ku malo agha, Ŵaasia, na Ŵanthu ŵa ku Europe. Ŵanthu ŵakuyowoya viyowoyero vinandi, ndipo pali vigomezgo vyakupambanapambana vya visopa. Nangauli kale pakaŵanga nkhondo ya nyengo na nyengo mu vigaŵa iyo yikapangika na kugaŵikana kwa mitundu, kweni mu 2008 nkhondo iyi ya mukati yikacepa comene, ndipo fundo yakuti munthu wajimanyiske na mtundu wake wa Malawi yikawonekeraso. (Full article...)
