Boma la Lundazi
Boma la Lundazi | |
|---|---|
Malo gha chigaŵa mu Zambia | |
| Charu | |
| Chigaŵa | Chigaŵa cha Kumafumiro gha Dazi |
| Likulu | Lundazi |
| Area | |
| • Total | 1,375.6 km2 (531.1 sq mi) |
| Population (2022) | |
| • Total | 154,908 |
| • Density | 110/km2 (290/sq mi) |
| Time zone | UTC+2 (CAT) |
Boma la Lundazi ni chigaŵa cha Zambia, icho chili mu Chigaŵa cha Kumafumiro gha Dazi. Likulu lake ni Lundazi. Chigaŵachi chili na mphaka na Chasefu kumpoto, Lumezi kumwera-maŵazga, ndipo chili na mphaka na Malaŵi kumafumiro gha dazi na kumwera. Mu 2022, chigaŵachi chikaŵa na ŵanthu pafupifupi 154,908. Mu 2018, boma likagaŵa chigaŵa chakale cha Lundazi kukhala vigaŵa vitatu, Lundazi, Lumezi na Chasefu, kuti liwovwire chitukuko cha ku midzi. ŴaTumbuka ndiwo ŵanthu ŵakuluska mu chigaŵachi, ndipo Chitumbuka ntchiyowoyelo chikuru.
Mbili
[lemba | kulemba source]Boma la Lundazi likakhazikiskika mu 1942 nga ni Rural Council, ndipo mu 1991 likazgoka District Council. Mu 2022, chigaŵachi chikaŵa na ŵanakazi 79,721 na ŵanalume 75,187, ndipo ŵanakazi ndiwo ŵakaŵa ŵanandi pachoko.
Likulu la chigaŵachi ni Lundazi, ndipo zina lake likufuma ku Mlonga wa Lundazi, uwo sono uli chigaŵa cha Damu la Lundazi. Mu 1948, Mungereza zina lake Errol Button wakazenga nyumba ya malinga ya kalembedwe ka Norman mu Lundazi, apo milonga yikukumana. Nyumba iyi na zinyake zakuyana nayo ni malo ghakumanyikwa mu tawuni.
Kakhalilo ka malo
[lemba | kulemba source]Chigaŵachi chili pafupi makilomita 743 kumafumiro gha dazi kwa Lusaka na makilomita 184 kufuma ku likulu la chigaŵa, Chipata. Chili na malo ghakukwana pafupifupi makilomita 1,348 ghaŵiri, ndipo chili pafupi na Nyanja ya Malaŵi. Malo ghake ghali na mapiri ghanandi, ndipo zigŵa na milonga vikupatula vigaŵa vyake.
Nyengo
[lemba | kulemba source]Lundazi chili na nyengo ya chipwepwe chakunontha.
Ŵanthu
[lemba | kulemba source]Mitundu ya ŵanthu
[lemba | kulemba source]Mitundu iyo yili yinandi chomene mu chigaŵachi ni ŴaTumbuka, ŴaChewa na ŴaNgoni. Ŵanthu ŵanandi ŵakujipangira ndalama kwizira mu ulimi na malonda, ndipo ŵamalonda ŵanyake ŵakufuma mu mbumba za ku Asia izo zakhala ku Zambia. Chigaŵachi chili na mbiri ya mitheto yakukhora ndipo Lundazi yikumanyikwaso na zina lakuti "Box One Kanele."
Viyowoyelo
[lemba | kulemba source]Chiyowoyelo chikuru icho chikuyowoyeka ni Chitumbuka, apo Chingelezi ntchiyowoyelo cha boma. Chichewa ntchimoza mwa viyowoyelo vinyake ivyo vikuyowoyeka mu chigaŵachi.
Ma ward
[lemba | kulemba source]Chigaŵachi chili na ma ward 10 na constituency yimoza, Lundazi. Chikulamulirika na ŵalongozgi ŵatatu ŵa chikhalidwe: Senior Chief Mwase, Chief Mphamba na Chief Kapichila. Malo gha malonda na tawuni ya Lundazi vili mu chigaŵa cha Chief Mphamba.
Chikhalilo
[lemba | kulemba source]Chigaŵachi chikuchitira mwambo wa Kulonga chaka chilichose. Uwu ni mwambo wakuzirwa wa ŴaTumbuka uwo ukuchitika pakuwonga na kukondwelera vuna yiwemi. Mipingo yinyake ya magule na miyambo yachikhalidwe yikusazgapo Vimbuza na Zengani.
Chuma
[lemba | kulemba source]Ntchito zikuru za chuma mu chigaŵachi ni ulimi, chomenechomene wa ŵalimi ŵachoko, malonda, migodi yachoko na ntchito za ŵalendo.