Ungweru

Ungweru (panji ungweru wakuwoneka) ni nkhongono za ntchito za umagineti-magesi izo maso gha munthu ghangawona.[1][2] Ungweru wakuwoneka uli na majigha gha utali wa nanomita 400 mpaka 700, ghakukolerana na unandi wa kunjenjemera wa materahertz 750 mpaka 420. Kufupi na ungweru wakuwoneka pali ungweru wa pasi pa uswesi (wa majigha ghatali na unandi wa kunjenjemera ucoko) na ungweru wa pacanya pa uswesi (wa majigha ghafupi na unandi wa kunjenjemera ukulu), ndipo vyose pamoza vikuchemeka nkhongono za ungweru.[3][4]
Mu kusanda mendero, lizgu lakuti "ungweru" lingang'anamula nkhongono za ntchito za umagineti-magesi za utali uliwose wa jigha, zakuwoneka panji zambura kuwoneka.[5][6] Mwa ng'anamulo iyi, nkhongono za gamma, X-ray, microwave, na majigha gha wayilesi nazo ni ungweru. Ndico cifukwa nkhongono zakuwoneka kanandi zikuchemeka ungweru wakuwoneka.[7][8]
Vimanyikwiro vikulu vya ungweru ni nkhongono yake, nthowa iyo ukwendera, unandi wa kunjenjemera panji utali wa jigha, na umo ukujikhazgira. Luŵiro lake mu malo ghambura kanthu, mamita 299,792,458 pa liŵiri, ni cimoza mwa vipimo vyakwamba vya kawiro.[9] Nkhongono zose za umagineti-magesi zili na vimanyikwiro vya tuvinthu tucoko na vya majigha. Tuvinthu tucoko twa ungweru twambura kuzitika, tuchemeka mafotoni, tungasangika na vilwero vyapadera; vyakucitika nga ni kukolerana kwa majigha vikulongosoreka na majigha. Kanandi vyakucitika vya zuŵa na zuŵa vya ungweru vingapulikiskika na kasandiro ka ungweru ka mizere. Kasandiro ka ungweru ka tuvinthu tucoko comene ni cigaŵa cakuzirwa ca kusanda mu kusanda mendero kwa mazuŵa ghano.
Kasupe mukulu wa ungweru wa kawiro pa caro capasi ni zuŵa. Mu mbiri, kasupe munyake wakuzirwa wa ungweru ku ŵanthu wakaŵa moto, kufuma ku moto wa kale mpaka ku nyali za palafini. Pa kukura kwa nyali za magesi na ndondomeko za nkhongono ya magesi, ungweru wa magesi wapoka malo gha ungweru wa moto.
Nkhongono za Ntchito za Umagineti-Magesi na Ungweru Wakuwoneka
[lembaso | kulemba source]
Kanandi, nkhongono za ntchito za umagineti-magesi zikugaŵika kuyana na utali wa jigha mu majigha gha wayilesi, microwave, ungweru wa pasi pa uswesi, ungweru wakuwoneka uwo tikupulika nga ni ungweru, ungweru wa pacanya pa uswesi, X-ray, na nkhongono za gamma.
Nkhalo ya nkhongono izi yikuthemba utali wa jigha lake. Unandi ukulu wa kunjenjemera uli na majigha ghafupi, ndipo unandi ucoko uli na majigha ghatali. Para nkhongono izi zikukwekana na vimenyu na mamolekyu, nkhalo yawo yikuthemba unandi wa nkhongono izo cigaŵa cimoza cikunyamula.
Nkhongono mu cigaŵa ca ungweru wakuwoneka zili na mafotoni agho ghali pasi pa nkhongono izo zingasintha maelectron mu mamolekyu, ndipo ici cikusintha kukolerana kwa molekyu. Pasi pa ungweru wakuwoneka, nkhongono zikuwoneka yayi ku ŵanthu (ungweru wa pasi pa uswesi) cifukwa mafotoni ghake ghalije so nkhongono zakukwana kusintha molekyu ya kuwonera mu jiso la munthu, kusintha uko kukwiziska kuwona.
Pali vinyama ivyo vikupulika ungweru wa pasi pa uswesi, kweni mu nthowa yinyake. Njoka zikupulika ungweru uwu mwa kupulika kufunda, apo maji ghacoko mu tumaselo ghakufunda na ungweru uwu.
Pacanya pa ungweru wakuwoneka, ungweru wa pacanya pa uswesi ukuwoneka yayi ku ŵanthu, comene cifukwa ukukorekeka na cigaŵa ca panthazi ca jiso na galasi la mukati la jiso. Kweniso, tumaselo twa kuwonera mu jiso tungasanga ungweru uwu wafupi comene yayi, ndipo nadi tukunangika nawo. Vinyama vinandi ivyo maso ghake ghalije galasi (nga ni vibenene na shirimpi) vingawona ungweru wa pacanya pa uswesi, mu nthowa ya usungunu yakuyana na iyo ŵanthu ŵakuwonera ungweru wakuwoneka.
Malo ghakupambana ghakulongosora ungweru wakuwoneka kuŵa wa nanomita 420–680 panji 380–800.[10][11][12][13] Mu malo ghawemi gha kuyezgera, ŵanthu ŵangawona ungweru wa pasi pa uswesi mpaka nanomita 1,050; ŵana na ŵanyamata ŵangawona ungweru wa pacanya pa uswesi mpaka nanomita pafupifupi 310.[14][15][16][17]
Kukura kwa vyakumera nako kukukhwaskika na mitundu ya ungweru.
Luŵiro lwa Ungweru
[lembaso | kulemba source]Luŵiro lwa ungweru mu malo ghambura kanthu lukulongosoreka kuŵa mamita 299,792,458 pa liŵiri ndendende. Nambala iyi njakukhazikika cifukwa mita sono yikulongosoreka kuyana na luŵiro lwa ungweru. Nkhongono zose za umagineti-magesi zikwenda pa luŵiro lwenelulo mu malo ghambura kanthu.
Ŵasandi ŵakupambana ŵayezga kupima luŵiro lwa ungweru mu mbiri. Galileo wakayezga mu vyaka vya m'ma 1600. Kuyezga kwakwamba kukacitika na Ole Rømer, wa ku Denmark, mu 1676. Mwa kugwiliskira ntchito cilaŵiskiro ca kutali, Rømer wakalaŵiska kwenda kwa Jupita na mwezi wake Io. Pakuwona kupambana kwa nyengo ya kuzunguliya kwa Io, wakapima kuti ungweru ukutora maminiti pafupifupi 22 kujumpha ukulu wa nthowa ya caro capasi.[18] Kweni ukulu uwu ukamanyikwanga yayi pa nyengo iyo. Usange Rømer wakamanyanga ukulu wa nthowa ya caro capasi, wakatenge wasanga luŵiro lwa mamita 227,000,000 pa liŵiri.
Kupima kunyake kwakulunjika comene kukacitika mu Ulaya na Hippolyte Fizeau mu 1849.[19] Fizeau wakalunjika ungweru ku galasi ilo likaŵa makilomita ghanandi kutali. Gudumu la mino lakuzunguliya likaŵikika mu nthowa ya ungweru apo ukafumanga ku kasupe, kuya ku galasi na kuwelera. Fizeau wakasanga kuti pa luŵiro lunyake lwa kuzunguliya, ungweru ukajumphanga mu zenje limoza pa kuluta na zenje linyake pa kuwelera. Mwa kumanya mtunda wa galasi, unandi wa mino, na luŵiro lwa kuzunguliya, Fizeau wakapima luŵiro lwa ungweru kuŵa mamita 313,000,000 pa liŵiri.
Léon Foucault wakacita kuyezga uko kukagwiliskira ntchito magalasi ghakuzunguliya kusanga mamita 298,000,000 pa liŵiri mu 1862.[19] Albert A. Michelson wakacita kuyezga kwa luŵiro lwa ungweru kufuma 1877 mpaka nyifwa yake mu 1931. Wakanozga nthowa za Foucault mu 1926 kupima nyengo iyo ungweru ukutora kuluta na kuwelera pakati pa mapiri ghaŵiri mu California. Kupima kwakulunjika kukapeleka mamita 299,796,000 pa liŵiri.[20]
Luŵiro lwa ungweru mu vinthu vyakuwonekera mukati ivyo vili na vyamvimba ngucoko kuluska mu malo ghambura kanthu. Mwaciyelezgero, luŵiro lwa ungweru mu maji ni pafupifupi vigaŵa vitatu pa vinayi vya luŵiro mu malo ghambura kanthu.
Magulu ghaŵiri gha ŵasandi ŵakayowoyeka kuti ŵakimiska ungweru "ndendende" mwa kuujumpha mu cinthu capadera ca rubidiyamu.[21] Kweni kuyowoya kuti ungweru "ukimika" kukung'anamula waka kuti ungweru ukasungika mu vimenyu, ndipo pamanyuma ukafumiska so. Pa nyengo iyo "ukimika", ukaleka kuŵa ungweru.
Kasandiro ka Ungweru
[lembaso | kulemba source]
Kusanda ungweru na kukwekana kwa ungweru na vyamvimba kukuchemeka kasandiro ka ungweru. Kali na mitundu yakupambana ya vyakucitika vyakupambana. Kasandiro ka ungweru ka mizere, ako kakwenelera kupulikiska vinthu nga ni maso, magalasi, makamera, ulusi wa ungweru, na magalasi gha kujiwona, kakugwira ntchito makola para utali wa jigha la ungweru ngucoko kuyaniska na vinthu ivyo ukukwekana navyo. Kasandiro ka ungweru ka majigha kakulaŵiska vimanyikwiro vya majigha ndipo nkhakukhumbikwa kupulikiska kupindika kwa ungweru kuzunguliya vinthu na kukolerana kwa majigha. Kasandiro ka ungweru ka tuvinthu tucoko comene kakugwira ntchito pa kusanda mafotoni ghamoza ghamoza ghakukwekana na vyamvimba.[22]:33
Kuthandazgika pa Pacanya
[lembaso | kulemba source]Cinthu cakuwonekera mukati cikuzomerezga ungweru kujumphamo. Kweni cinthu cambura kuwonekera mukati cikuzomerezga ungweru kujumphamo yayi, ndipo cikuwezga panji kukora ungweru uwo cikupokera. Vinthu vinandi vikuwezga panji kujumpha ungweru makola yayi ndipo vikuthandazga ungweru pacoko. Kuthandazgika pacanya kukufuma ku kusoŵa kuterera kwa pacanya, ndipo kuthandazgika kwa mukati kukufuma ku kupambana kwa kupindiska ungweru pakati pa tuvinthu na vyamvimba mukati mwa cinthu. Nga ni vinthu vyakuwonekera mukati, vinthu vyakuwonekera pacoko vikuzomerezga ungweru kujumphamo, kweni vikuthandazga so ungweru unyake mukati.[23]
Kupindika
[lembaso | kulemba source]
Kupindika kwa ungweru ni kupindika kwa mizere ya ungweru apo yikujumpha pacanya pakati pa cinthu cimoza cakuwonekera mukati na cinyake. Kukulongosoreka na lamulo la Snell:
apo θ1 ni kona pakati pa mzere wa ungweru na mzere wakwimilira mu cinthu cakwamba, θ2 ni kona mu cinthu caciŵiri, ndipo n1 na n2 ni vipimo vya kupindika; n = 1 mu malo ghambura kanthu ndipo n > 1 mu cinthu cakuwonekera mukati.
Para ungweru ukujumpha mphaka pakati pa malo ghambura kanthu na cinthu cinyake, panji pakati pa vinthu viŵiri vyakupambana, utali wa jigha la ungweru ukusintha, kweni unandi wa kunjenjemera ukusintha yayi. Usange ungweru ngwambura kwimilira ndendende pa mphaka, kusintha kwa utali wa jigha kukusintha nthowa ya ungweru. Kusintha uku kwa nthowa ndiko kupindika.
Kupindika kwa ungweru mu magalasi kukugwiliskirika ntchito kanandi kusintha ukulu wakuwoneka wa vithuzi. Magalasi gha kukuzga, magalasi gha maso, magalasi gha mu maso, mamicroscope, na vilaŵiskiro vya kutali vya kupindika vyose ni viyelezgero vya ici.
Makasupe gha Ungweru
[lembaso | kulemba source]Pali makasupe ghanandi gha ungweru. Cinthu ca kufunda kunyake cikufumiska ungweru wapadera kuyana na kufunda kwake. Kasupe mupepuka wa kufunda ni ungweru wa zuŵa, nkhongono izo zikufuma ku cigaŵa ca zuŵa pa kufunda kwa pafupifupi 5,730 °C. Ungweru wa zuŵa ngunandi comene mu cigaŵa ca ungweru wakuwoneka, ndipo pafupifupi magaŵa 44 pa 100 gha ungweru uwo ukufika pasi ngwakuwoneka.[24][25] Ciyelezgero cinyake ni mababu gha magesi gha kale, agho ghakufumiska magaŵa pafupifupi 10 pa 100 pera gha nkhongono zawo nga ni ungweru wakuwoneka ndipo zinyake nga ni ungweru wa pasi pa uswesi. Kasupe wa kufunda wakumanyikwa mu mbiri ni tuvinthu tukukhwima twakuŵala mu moto, kweni ivi nabyo vikufumiska ungweru unandi wa pasi pa uswesi na ucoko pera wakuwoneka.
Ungweru unandi wa vinthu vyakuzizima nga ni ŵanthu uli mu ungweru wa pasi pa uswesi, pa utali wa jigha wa mamicrometer pafupifupi 10. Apo kufunda kukusazgikira, ungweru ukusamira ku majigha ghafupi, kupeleka dankha ungweru wakufiira, pamanyuma wakutuŵa na pakumalira wa buluu wakutuŵa. Mitundu iyi yingawoneka para cisulo cafundiskika kuŵa "cakufiira" panji "cakutuŵa". Ungweru wa buluu wakutuŵa wa kufunda ukuwoneka kanandi yayi, kupatula mu nyenyezi.
Vimenyu vikufumiska na kukora ungweru pa nkhongono zapadera. Ici cikupanga "mizere ya ungweru" mu ungweru wa cimenyu ciliconse. Kufumiska kungaŵa kwa ceneco, nga mu nyali za LED, nyali za mphepo (nga ni nyali za neon), na moto (mwaciyelezgero, sodiyamu mu moto ikufumiska ungweru wa cikasu). Kufumiska kungapangiska so, nga mu laser.
Kucepa kwa luŵiro lwa cinthu cicoko ca magesi, nga ni electron, kungapanga ungweru wakuwoneka. Tuvinthu utu tukwenda mu cinthu luŵiro kuluska luŵiro lwa ungweru mu cinthu ico tungapanga ungweru wa Cherenkov. Vinthu vinyake vya usungunu vikupanga ungweru mwa kusazganika. Mu vyamoyo, ici cikuchemeka ungweru wa vyamoyo. Mwaciyelezgero, ŵakamulimuli ŵakupanga ungweru mu nthowa iyi, ndipo ngalawa izo zikwenda mu maji zingasokonezga tuvyamoyo tucoko utu tukupanga ungweru.
Vinthu vinyake vikupanga ungweru para vyamulikika na nkhongono zikulu, ndipo ici cikuchemeka fluorescence. Vinthu vinyake vikufumiska ungweru pacoko pacoko pamanyuma pa kupokera nkhongono zikulu; ici cikuchemeka phosphorescence. Ici cikugwiliskirika ntchito mu wayilesi za kanema na makompyuta gha kale.

Nthowa zinyake zingapanga so ungweru, nga ni ungweru wa magesi, ungweru wa kutimbana, ungweru wa congo, na ungweru wa kukwekana. Para ungweru ukusazgapo nkhongono za gamma, nthowa zinyake zikusazgapo kumalirana kwa tuvinthu na tuvinthu twakususkana nato, na kunangika kwa vinthu vya mtima wa vimenyu.
Kupima
[lembaso | kulemba source]Ungweru ukupimika na magulu ghaŵiri gha vipimo: gulu limoza likupima nkhongono za ungweru pa majigha ghose, apo linyake likupima ungweru kuyana na umo jiso la munthu likupulikira kuŵala. Gulu laciŵiri ili ndakovwira, mwaciyelezgero, kupima ungweru wa kumulikira ŵanthu.
Vipimo vya gulu laciŵiri vikupambana na vipimo vinyake vya kawiro cifukwa vikulaŵiska umo jiso la munthu likuzgolera ungweru. Tumaselo twa mtundu mu jiso la munthu nta mitundu yitatu, ndipo pamoza tukupulika comene ungweru wa utali wa jigha wa nanomita pafupifupi 555. Ntheura, ungweru uŵiri wa nkhongono yakuyana ungawoneka wakuŵala mwakuyana yayi. Vipimo ivi vikulaŵiska ici, ntheura vikulongora makola umo ungweru ukuwonekera "kuŵala". Vikugwiliskirika ntchito kumanya umo tingasangira ungweru wakukwana pa ntchito zakupambana mu nyumba na kuwaro. Ungweru uwo ukupimika na vilwero vya magesi ungaŵa wakuyana na uwo jiso la munthu likupulika yayi, ndipo kwambura vyakusefa ivyo vingadura, vilwero ivi vikupulika so ungweru unyake wa pasi pa uswesi panji wa pacanya pa uswesi.
Kukanikizga kwa Ungweru
[lembaso | kulemba source]Ungweru ukukanikizga vinthu ivyo vili mu nthowa yake, cakucitika ico cingalongosoreka na malango gha Maxwell, kweni cingalongosoreka mwakupepuka comene na kawiro ka tuvinthu tucoko ka ungweru: mafotoni ghakutimba na kupeleka nkhongono yawo ya kwenda. Kukanikizga kwa ungweru nkhwakuyana na nkhongono ya ungweru kugaŵa na luŵiro lwa ungweru. Cifukwa luŵiro lwa ungweru ndukulu comene, kukanikizga kwa ungweru nkhucoko comene pa vinthu vya zuŵa na zuŵa. Mwaciyelezgero, laser yicoko ya milliwatt yimoza yikukanikizga na nkhongono ya mapiconewton pafupifupi 3.3; ntheura munthu wangakwezga ndalama yicoko ya U.S. na malaser, kweni wangakhumba malaser pafupifupi biliyoni 30.[26][27] Kweni mu vilwero vicoko comene, kukanikizga kwa ungweru nkhukulu, ndipo kugwiliskira ntchito kukanikizga uku kwendeska vilwero vicoko comene ni cigaŵa ca kusanda. Pa ukulu ukulu, kukanikizga kwa ungweru kungapangiska vibwe vicoko vya malibwe kuzunguliya luŵiro. Kuthekera kwa kupanga ngalanyo za zuŵa izo zingakankha vyombo vya mlengalenga nako kukusandika.[28][29][30]
Nangauli kwenda kwa cilwero ca Crookes kukaghanaghanirikanga kufuma ku kukanikizga kwa ungweru, ici nchautesi; kuzunguliya kwake kukufuma ku malo ghambura mphepo yinandi. Ici cikupambana na cilwero ca Nichols, umo kwenda kucoko kukufuma mwakulunjika ku kukanikizga kwa ungweru.
Cifukwa ca kukanikizga kwa ungweru, Einstein mu 1909 wakalongolera kuŵapo kwa "kukwekana kwa ungweru" uko kungasuska kwenda kwa vyamvimba.[31][32][33] Wakalemba kuti ungweru ukukanikizga mbali zose ziŵiri za cimbale; para cimbale cikwenda, ungweru unandi ukuwezgeka pa mbali ya panthazi kuluska ya kumanyuma, ntheura pali nkhongono iyo yikususka kwenda kwa cimbale ndipo yikusazgikira na luŵiro lwake.
Kanandi nkhongono ya kwenda ya ungweru yili mu nthowa yeneyiyo iyo ungweru ukwendera. Kweni mu majigha ghanyake, nkhongono iyi yikuŵa ku mbali.[34]
Maghanoghano gha Kale pa Ungweru
[lembaso | kulemba source]Girisi wa Kale
[lembaso | kulemba source]Mu vyaka vya m'ma 400 pambere Khristu, Empedocles wakati vinthu vyose vikupangika na vigaŵa vinayi: moto, mphepo, dongo na maji. Wakagomezganga kuti ciuta mwanakazi Aphrodite wakapanga jiso la munthu kufuma ku vigaŵa vinayi ivi, ndipo wakayatiska moto mu jiso uwo ukaŵalanga kufuma mu jiso na kuzomerezga kuwona. Usange ici cikaŵa caunenesko, munthu wangawona usiku nga ni msana, ntheura Empedocles wakaghanaghana kuti pali kukwekana pakati pa ungweru wakufuma mu maso na ungweru wakufuma ku kasupe nga ni zuŵa.[35]
Pafupifupi 300 pambere Khristu, Euclid wakalemba Optica, umo wakasanda vimanyikwiro vya ungweru. Euclid wakati ungweru ukwenda mu mizere yakunyoloka ndipo wakalongosora malango gha kuwezga ungweru na kughasanda mwa masamu. Wakakayikira kuti kuwona kukufuma ku ungweru wakufuma mu jiso, cifukwa wakafumba umo munthu wakuwonera nyenyezi luŵiro usange wajalira maso na kughajula usiku. Usange ungweru wakufuma mu jiso ukwenda luŵiro lwambura mphaka, ici ncambura suzgo.[36]
Mu 55 pambere Khristu, Lucretius, Muroma uyo wakalutilizga maghanoghano gha Ŵagiriki ŵa vimenyu, wakalemba kuti ungweru na kufunda kwa zuŵa vikupangika na vimenyu vicoko comene ivyo, para vyakankhika, vikwenda luŵiro kujumpha mphepo. Nangauli vikuyana na maghanoghano gha tuvinthu tucoko gha pamanyuma, maghanoghano gha Lucretius ghakazomerezgeka yayi. Ptolemy (vyaka vya m'ma 100) wakalemba za kupindika kwa ungweru mu buku lake.[37]
India wa Kale
[lembaso | kulemba source]Mu India wa kale, sukulu za Cihindu za Samkhya na Vaisheshika, kufuma pakwamba pa vyaka vya mumuwilo wa Khristu, zikapanga maghanoghano pa ungweru. Kuyana na Samkhya, ungweru ni cimoza mwa vigaŵa vinkhondi vyakwamba "vyacoko comene" ivyo vigaŵa vikulu vikufumira.[38][38]
Vishnu Purana likuyowoya za ungweru wa zuŵa nga ni "mizere 7 ya zuŵa".
Ŵabuda ŵa ku India, nga ni Dignāga mu vyaka vya m'ma 400 na Dharmakirti mu vyaka vya m'ma 600, ŵakapanga ghanoghano lakuti vinthu vyose vikupangika na tuvinthu tucoko utu ni kumweka kwa kanyengo kacoko kwa ungweru panji nkhongono. Ŵakawonanga ungweru nga ni cinthu cicoko cakuyana na nkhongono.[38]
Descartes
[lembaso | kulemba source]René Descartes (1596–1650) wakati ungweru ni cimanyikwiro ca makina ca cinthu cakuŵala.[39] Mu 1637 wakapharazga ghanoghano la kupindika kwa ungweru ilo likaghanaghana, mwautesi, kuti ungweru ukwenda luŵiro mu cinthu cakukhwima kuluska mu cinthu cambura kukhwima. Descartes wakafika pa ici mwa kuyaniska na majigha gha congo. Nangauli wakaŵa wautesi pa luŵiro, wakaŵa wakwenelera pa kughanaghana kuti ungweru ukwenda nga ni jigha na kuti kupindika kungalongosoreka na luŵiro lwa ungweru mu vinthu vyakupambana.
Descartes ni wakwamba yayi kugwiliskira ntchito viyelezgero vya makina, kweni cifukwa wakayowoya mwakuwonekera kuti ungweru ni cimanyikwiro ca makina pera ca cinthu cakuŵala na cinthu ico ukujumphamo, ghanoghano lake likuwonekera nga ni kwamba kwa kasandiro ka ungweru ka mazuŵa ghano.[39]
Ghanoghano la Tuvinthu Tucoko
[lembaso | kulemba source]
Pierre Gassendi (1592–1655) wakasacizga ghanoghano la tuvinthu tucoko twa ungweru ilo likapharazgika pamanyuma pa nyifwa yake mu ma 1660. Isaac Newton wakasanda ntchito ya Gassendi ndipo wakatemwa ghanoghano lake. Mu 1675 wakati ungweru ukupangika na tuvinthu tucoko utu tukufuma ku kasupe mu nthowa zose. Cimoza mwa vifukwa vya Newton vya kususka kuti ungweru ni jigha cikaŵa kuti majigha ghakupindika kuzunguliya vikanizgo, apo ungweru ukwenda mu mizere yakunyoloka pera. Kweni wakalongosora kupindika kwa ungweru kuzunguliya vinthu (uko Francesco Grimaldi wakawona) mwa kughanaghana kuti kanthu kacoko ka ungweru kangapanga jigha.
Ghanoghano la Newton lingagwiliskirika ntchito kulongolera kuwezgeka kwa ungweru, kweni likalongosoranga kupindika mwa kughanaghana mwautesi kuti ungweru ukwenda luŵiro para wanjira mu cinthu cakukhwima. Newton wakapharazga ghanoghano lake laumaliro mu Opticks mu 1704. Ucindami wake ukovwira ghanoghano la tuvinthu tucoko kuwusa mu vyaka vya m'ma 1700. Ghanoghano ili likapangiska Pierre-Simon Laplace kuyowoya kuti cinthu cingaŵa cakuzitika comene mwakuti ungweru ungathaŵa yayi, ndiko kuti cingaŵa ico sono tikuchema bowo lakufipa. Laplace pamanyuma wakaleka ghanoghano ili, apo ghanoghano la majigha likakhozgeka.
Newton ndiyo wakaŵa wakwamba kulongosora kujikhazgira kwa ungweru mwa ghanoghano la tuvinthu tucoko. Étienne-Louis Malus mu 1810 wakapanga ghanoghano la masamu la ici, ndipo Jean-Baptiste Biot mu 1812 wakalongora kuti likulongosora vyakucitika vyose. Pa nyengo iyo ici cikawonekanga nga ni ukaboni wa ghanoghano la tuvinthu tucoko.
Ghanoghano la Majigha
[lembaso | kulemba source]Kuti walongosore kwambilira kwa mitundu, Robert Hooke (1635–1703) wakapanga "ghanoghano la kumweka" ndipo wakayaniska kuthandazgika kwa ungweru na kwa majigha mu maji mu buku lake la 1665. Mu 1672 Hooke wakati kunjenjemera kwa ungweru kungaŵa kwakwimilira ku nthowa iyo ukwendera. Christiaan Huygens (1629–1695) wakapanga ghanoghano la masamu la majigha gha ungweru mu 1678 ndipo wakalipharazga mu 1690. Wakati ungweru ukufuma mu nthowa zose nga ni majigha mu cinthu cakuchemeka aether.[40] Pakuti majigha ghakukhwaskika na nkhongono ya kukoka yayi, kukaghanaghanirika kuti ghakucepa luŵiro para ghanjira mu cinthu cakukhwima. Leonhard Euler nayo wakakhozga ghanoghano ili, ndipo mu 1746 wakati kupindika kuzunguliya vinthu kungalongosoreka makola na majigha.

[[File:Young Diffraction.png|thumb|upright=0.9|Cithuzi ca Thomas Young ca majigha gha maji, cakulongora umo majigha ghakuthandazgikira kuzunguliya vinthun>
Ghanoghano la majigha likalongolera kuti majigha gha ungweru ghangakolerana nga ni majigha gha congo (nga umo Thomas Young wakawonera pafupifupi 1800). Young wakalongora mwa viyezgo vinandi kuti ungweru ukwenda nga ni majigha. Wakapharazga "lamulo lake la pose" la kukolerana mu Matika 1802: kuti vyakucitika vyose ivi vingalongosoreka na kukolerana kwa majigha ghaŵiri, agho ghakovwirana panji kunangana, nga umo mazgu ghaŵiri gha sumu ghakucitira.[41]:101 Wakati so mitundu yakupambana yikufuma ku utali wakupambana wa majigha gha ungweru, ndipo wakalongosora kuwona mitundu mwa vyakupulikira vya mitundu yitatu mu jiso.[42][43]
Mu 1816, André-Marie Ampère wakapeleka ku Augustin-Jean Fresnel ghanoghano lakuti kujikhazgira kwa ungweru kungalongosoreka na ghanoghano la majigha usange ungweru ni jigha la kumphepete.[44] Pamanyuma, Fresnel wakapanga ghanoghano lake la majigha na kulipeleka ku Académie des Sciences mu 1817. Siméon Denis Poisson wakasuska ciyelezgero ca Fresnel, ŵakuti cikulongolera kadontho kakuŵala mu mzgezge kumanyuma kwa cinthu cakuzunguliya, ico cikuwoneka nga ni cautesi. Dominique-François-Jean Arago wakacita kuyezga uko kukalongora kadontho kakuŵala aka: kususka kwa Poisson kukaŵa ukaboni uphya wa ghanoghano la majigha.[41]:109 Mu 1818, Young wakalembera Arago kuti ungweru ukwenera kuŵa majigha gha kumphepete, kwambura kuŵa gha kukanikizgana nga ni gha congo. Fresnel wakatora ghanoghano ili ndipo wakalongora mwa masamu kuti kujikhazgira kungalongosoreka na ghanoghano ili.[41]:115
Suzgo la ghanoghano la majigha likaŵa kuti majigha gha ungweru, nga ni gha congo, ghangakhumba cinthu ca kujumphamo. Kuŵapo kwa aether uyo Huygens wakasacizga kukakayikirika comene pakumalira kwa vyaka vya m'ma 1800 na kuyezga kwa Michelson na Morley.
Ghanoghano la Newton likalongoleranga kuti ungweru ukwenda luŵiro mu cinthu cakukhwima, apo ghanoghano la majigha likalongoleranga cakususkana. Pa nyengo iyo, luŵiro lwa ungweru lingapimika makola yayi kuti ŵamanye ghanoghano lakwenelera. Wakwamba kupima makola wakaŵa Léon Foucault, mu 1850.[45] Vyakusangika vyake vikakhozga ghanoghano la majigha, ndipo ghanoghano la tuvinthu tucoko likalekeka (kweni likawelera pacoko mu vyaka vya m'ma 1900 nga ni mafotoni mu kasandiro ka tuvinthu tucoko comene).
Ghanoghano la Umagineti-Magesi
[lembaso | kulemba source]
Mu 1845, Michael Faraday wakasanga kuti kujikhazgira kwa ungweru kukuzunguliya apo ungweru ukwenda mu nthowa ya nkhongono ya umagineti mu cinthu cakuwonekera mukati.[46] Uwu ukaŵa ukaboni wakwamba wakuti ungweru ukukolerana na umagineti na magesi. Mu 1846 wakaghanaghana kuti ungweru ungaŵa kusokonezgeka kunyake uko kukwenda mu mizere ya nkhongono ya umagineti.[46] Mu 1847 Faraday wakati ungweru ni kunjenjemera kwa umagineti-magesi kwa unandi ukulu, uko kungenda nanga ni kwambura cinthu nga ni aether.[47]
Ntchito ya Faraday yikapangiska James Clerk Maxwell kusanda nkhongono za ntchito za umagineti-magesi na ungweru. Maxwell wakasanga kuti majigha gha umagineti-magesi ghangenda mu mlengalenga pa luŵiro lwakukhazikika, ilo likaŵa lakuyana na luŵiro lwa ungweru ilo likapimika kale. Kufuma apa, Maxwell wakamalizga kuti ungweru ni mtundu wa nkhongono za ntchito za umagineti-magesi: wakayowoya ici kakwamba mu 1862. Mu 1873, wakapharazga buku la magesi na umagineti ilo likaŵa na malongosoro ghose gha masamu gha nkhalo ya nkhongono za magesi na umagineti, agho ghacali kumanyikwa nga ni malango gha Maxwell. Pamanyuma, Heinrich Hertz wakasimikizga ghanoghano la Maxwell mwa kupanga na kusanga majigha gha wayilesi mu malo gha kuyezgera, na kulongora kuti majigha agha ghakwenda nga ni ungweru wakuwoneka, ghakuwezgeka, kupindika, na kukolerana. Ghanoghano la Maxwell na viyezgo vya Hertz vikapangiska mwakulunjika wayilesi ya mazuŵa ghano, radar, wayilesi ya kanema, na kuyowoyerana kwambura waya.
Mu kasandiro ka tuvinthu tucoko comene, mafotoni ghakuwonekera nga ni vigaŵa vya majigha gha Maxwell. Kasandiro ka tuvinthu tucoko comene kakakhumbikwanga kulongosora vyakucitika ivyo ghanoghano la Maxwell likatondeka (nga ni mizere ya ungweru).
Kasandiro ka Tuvinthu Tucoko Comene
[lembaso | kulemba source]Mu 1900 Max Planck, apo wakayezganga kulongosora ungweru wa vinthu vyakufundiska, wakati nangauli ungweru ni jigha, majigha agha ghangasanga panji kutaya nkhongono mu vigaŵa vyapadera pera ivyo vikukolerana na unandi wa kunjenjemera kwake. Planck wakachema vigaŵa ivi kuti quanta (kufuma ku Cilatini "unandi wuli"). Mu 1905, Albert Einstein wakagwiliskira ntchito ghanoghano ili kulongosora umo ungweru ukufumiskira maelectron mu visulo, ndipo wakati vigaŵa ivi vya ungweru viliko nadi. Mu 1923 Arthur Holly Compton wakalongora kuti kusintha kwa utali wa jigha la X-ray apo zikuthandazgika na maelectron kungalongosoreka na ghanoghano la tuvinthu tucoko, kweni na ghanoghano la majigha yayi. Mu 1926 Gilbert N. Lewis wakathya tuvinthu utu zina lakuti mafotoni.[48]
Pakumalira, kasandiro ka tuvinthu tucoko comene kakamba kuwona ungweru (mu ng'anamulo linyake) nga ni kanthu kacoko na jigha, ndipo (mu ng'anamulo linyake) nga ni cakucitika ico ni kanthu kacoko panji jigha yayi. M'malo mwake, ungweru ungalongosoreka nyengo zinyake na masamu gha ciyelezgero cimoza (tuvinthu tucoko) na nyengo zinyake na ciyelezgero cinyake (majigha).
Nga umo viliri pa majigha gha wayilesi na X-ray, ŵasandi ŵawona kuti nkhongono za ntchito za umagineti-magesi zikwenda comene nga ni jigha pa unandi ucoko wa kunjenjemera, kweni nga ni kanthu kacoko pa unandi ukulu, kweni zikutaya yayi vimanyikwiro vyose vya cimoza panji cinyake. Ungweru wakuwoneka, uwo uli pakati, ungalongoreka luŵiro mu viyezgo kuti ungalongosoreka na ciyelezgero ca majigha panji ca tuvinthu tucoko, panji vyose viŵiri.
Mu 1924–1925, Satyendra Nath Bose wakalongora kuti ungweru ukulondezga viŵerengero vyakupambana na vya tuvinthu tucoko twa kale. Pamoza na Einstein, ŵakasazgira ici ku gulu lose la tuvinthu utu tukuchemeka maboson (kuyana na Bose). Fotoni ni boson yambura kuzitika.
Mu 1927, Paul Dirac wakagaŵa nkhongono ya umagineti-magesi mu vigaŵa vya quanta. Pamanyuma, ghanoghano lose la kasandiro ka tuvinthu tucoko comene ka magesi na ungweru likapangika pakumalira kwa ma 1940 kuthemba ntchito za Julian Schwinger, Richard Feynman, Freeman Dyson, na Shinichiro Tomonaga.
Kasandiro ka Ungweru ka Tuvinthu Tucoko Comene
[lembaso | kulemba source]John R. Klauder, George Sudarshan, Roy J. Glauber, na Leonard Mandel ŵakagwiliskira ntchito kasandiro ka tuvinthu tucoko comene pa nkhongono ya umagineti-magesi mu ma 1950 na 1960 kuti ŵamanye makola kusanga ungweru na viŵerengero vya ungweru. Ici cikapangiska kumanya kupambana pakati pa ungweru wa laser, ungweru wa kufunda, na mitundu yinyake, apo kukamanyikwa kuti ungweru ungalongosoreka makola na nkhongono za ntchito za umagineti-magesi za kale pera yayi. Mu 1977, H. Jeff Kimble na ŵanyake ŵakalongora cimenyu cimoza cikufumiska fotoni yimoza pa nyengo yimoza, ukaboni unyake wakuti ungweru ukupangika na mafotoni. Mitundu yiphya ya ungweru iyo yikupambana na ya kale yikasangika pamanyuma.
Kupanga laser za kanyengo kafupi comene kukajula nthowa ya kusanda vyakucitika vya luŵiro comene. Kagwiliskiro kake pa kusanda vinthu vyakukhwima kakasangika, ndipo nkhongono za ungweru pa vyamvimba zikasandika. Ici cikapangiska kuyandamiska na kuŵika maŵingu gha vimenyu panji nanga ni tuvyamoyo tucoko mu cakukora ca ungweru na laser. Ici, pamoza na nthowa za kuzizimiska vimenyu, cikaŵa luso lakukhumbikwa kuti ŵafiske kusazganika kwa Bose–Einstein.
Vyakusangika vinyake vyakuzizwiska ni kulongora kukolerana kwa tuvinthu tucoko comene, kutuma uthenga wa tuvinthu tucoko comene, na ndondomeko za kughanaghana za tuvinthu tucoko comene. Vyaumaliro ivi ni vyakuzirwa comene mu kasandiro ka uthenga wa tuvinthu tucoko comene.
Kagwiliskiro ka Ungweru pa Caro Capasi
[lembaso | kulemba source]Ungweru wa zuŵa ukupeleka nkhongono izo vyakumera viŵisi vikugwiliskira ntchito kupanga shuga, comene nga ni sitachi, uwo ukupeleka nkhongono ku vyamoyo ivyo vikuurya. Ndondomeko iyi ya usanisinuru yikupeleka pafupifupi nkhongono zose izo vyamoyo vikugwiliskira ntchito. Vinyama vinyake vikupanga ungweru wawo, ndondomeko iyo yikuchemeka ungweru wa vyamoyo. Mwaciyelezgero, ŵakamulimuli ŵakugwiliskira ntchito ungweru kusanga ŵabwezi ŵa kutorana, ndipo squid ya vampire yikugwiliskira ntchito ungweru kujibisa ku vyakuyisaka.
Ukaboni
[lembaso | kulemba source]- ↑ CIE (1987). International Lighting Vocabulary Archived 27 Muswela 2010 at the Wayback Machine. Number 17.4. CIE, 4th ed.. ISBN 978-3-900734-07-7.
By the International Lighting Vocabulary, the definition of light is: "Any radiation capable of causing a visual sensation directly." - ↑ CIE JTC 8. "light, <photometric> noun". CIE S 017/E:2020 ILV: International Lighting Vocabulary, 2nd Edition (in English). International Commission on Illumination (CIE). doi:10.25039/S017.2020.
{{cite book}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link) - ↑ Pal, G.K.; Pal, Pravati (2001). "chapter 52". Textbook of Practical Physiology (1st ed.). Chennai: Orient Blackswan. p. 387. ISBN 978-81-250-2021-9. Archived from the original on 8 October 2022. Retrieved 11 October 2013.
The human eye has the ability to respond to all the wavelengths of light from 400–700 nm. This is called the visible part of the spectrum.
- ↑ Buser, Pierre A.; Imbert, Michel (1992). Vision. MIT Press. p. 50. ISBN 978-0-262-02336-8. Retrieved 11 October 2013.
Light is a special class of radiant energy embracing wavelengths between 400 and 700 nm (or mμ), or 4000 to 7000 Å.
- ↑ Gregory Hallock Smith (2006). Camera lenses: from box camera to digital. SPIE Press. p. 4. ISBN 978-0-8194-6093-6. Archived from the original on 8 October 2022. Retrieved 15 November 2020.
- ↑ Narinder Kumar (2008). Comprehensive Physics XII. Laxmi Publications. p. 1416. ISBN 978-81-7008-592-8.
- ↑ SI Brochure, Appendix 2: Mise en pratique for the definition of the meter in the SI (PDF) (9 ed.). International Bureau of Weights and Measures. 20 May 2019. p. 2. Retrieved 20 Dec 2025.
- ↑ "Spectroscopy: A Measurement Powerhouse". nist.gov. National Institute of Standards and Technology. 16 Apr 2025. Retrieved 20 Dec 2025.
- ↑ Uzan, J-P; Leclercq, B (2008). The Natural Laws of the Universe: Understanding Fundamental Constants. Translated by Robert Mizon. Springer-Praxis, Internet Archive: 2020-06-14 AbdzexK uban. pp. 43–44. Bibcode:2008nlu..book.....U. doi:10.1007/978-0-387-74081-2 (inactive 1 July 2025). ISBN 978-0-387-73454-5.
{{cite book}}: CS1 maint: DOI inactive as of Julayi 2025 (link) - ↑ Laufer, Gabriel (1996). "Geometrical Optics". Introduction to Optics and Lasers in Engineering. p. 11. Bibcode:1996iole.book.....L. doi:10.1017/CBO9781139174190.004. ISBN 978-0-521-45233-5. Archived from the original on 2 June 2018. Retrieved 20 October 2013.
- ↑ Bradt, Hale (2004). Astronomy Methods: A Physical Approach to Astronomical Observations. Cambridge University Press. p. 26. ISBN 978-0-521-53551-9. Retrieved 20 October 2013.
- ↑ Ohannesian, Lena; Streeter, Anthony (2001). Handbook of Pharmaceutical Analysis. CRC Press. p. 187. ISBN 978-0-8247-4194-5. Retrieved 20 October 2013.
- ↑ Ahluwalia, V.K.; Goyal, Madhuri (2000). A Textbook of Organic Chemistry. Narosa. p. 110. ISBN 978-81-7319-159-6. Retrieved 20 October 2013.
- ↑ Sliney, David H.; Wangemann, Robert T.; Franks, James K.; Wolbarsht, Myron L. (1976). "Visual sensitivity of the eye to infrared laser radiation". Journal of the Optical Society of America. 66 (4): 339–341. Bibcode:1976JOSA...66..339S. doi:10.1364/JOSA.66.000339. PMID 1262982.
The foveal sensitivity to several near-infrared laser wavelengths was measured. It was found that the eye could respond to radiation at wavelengths at least as far as 1,064 nm. A continuous 1,064 nm laser source appeared red, but a 1,060 nm pulsed laser source appeared green, which suggests the presence of second harmonic generation in the retina.
- ↑ Lynch, David K.; Livingston, William Charles (2001). Color and Light in Nature (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press. p. 231. ISBN 978-0-521-77504-5. Archived from the original on 8 October 2022. Retrieved 12 October 2013.
Limits of the eye's overall range of sensitivity extends from about 310 to 1,050 nanometers
- ↑ Dash, Madhab Chandra; Dash, Satya Prakash (2009). Fundamentals of Ecology 3E. Tata McGraw-Hill Education. p. 213. ISBN 978-1-259-08109-5. Archived from the original on 8 October 2022. Retrieved 18 October 2013.
Normally the human eye responds to light rays from 390 to 760 nm. This can be extended to a range of 310 to 1,050 nm under artificial conditions.
- ↑ Saidman, Jean (15 May 1933). "Sur la visibilité de l'ultraviolet jusqu'à la longueur d'onde 3130" [The visibility of the ultraviolet to the wave length of 3130]. Comptes rendus de l'Académie des sciences (in French). 196: 1537–9. Archived from the original on 24 October 2013. Retrieved 21 October 2013.
- ↑ Oldford, R. W; MacKay, R. J (2000). "Scientific Method, Statistical Method and the Speed of Light". Statistical Science. 15 (3): 254–278. doi:10.1214/ss/1009212817. MR 1847825. Archived from the original on 24 March 2017. Retrieved 21 August 2008.
- 1 2 Newcomb, Simon (1911). . In Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica (in English). Vol. 16 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 624.
- ↑ Michelson, A.A. (January 1927). "Measurements of the velocity of light between Mount Wilson and Mount San Antonio". Astrophysical Journal. 65: 1. Bibcode:1927ApJ....65....1M. doi:10.1086/143021.
- ↑ Harvard News Office (24 January 2001). "Harvard Gazette: Researchers now able to stop, restart light". News.harvard.edu. Archived from the original on 28 October 2011. Retrieved 8 November 2011.
- ↑ Hecht, Eugene (1998). Optics (3. ed.). Reading, Mass. Harlow: Addison-Wesley. ISBN 978-0-201-83887-9.
- ↑ Berns, Roy S. (2019). Billmeyer and Saltzman's Principles of Color Technology. Fred W. Billmeyer, Max Saltzman (4th ed.). Hoboken, NJ: Wiley. ISBN 978-1-119-36668-3. OCLC 1080250734.
- ↑ "Spectrum and the Color Sensitivity of the Eye" (PDF). Thulescientific.com. Archived (PDF) from the original on 5 July 2010. Retrieved 29 August 2017.
- ↑ "Reference Solar Spectral Irradiance: Air Mass 1.5". Archived from the original on 12 May 2019. Retrieved 12 November 2009.
- ↑ Tang, Hong (1 October 2009). "May The Force of Light Be With You". IEEE Spectrum. 46 (10): 46–51. doi:10.1109/MSPEC.2009.5268000. S2CID 7928030.
- ↑ See, for example, nano-opto-mechanical systems research at Yale University Archived 25 Mphepo 2010 at the Wayback Machine.
- ↑ Svitil, Kathy A. (5 February 2004). "Asteroids Get Spun By the Sun". Discover Magazine. Archived from the original on 9 October 2012. Retrieved 8 May 2007.
- ↑ "Solar Sails Could Send Spacecraft 'Sailing' Through Space". NASA. 31 August 2004. Archived from the original on 21 October 2012. Retrieved 30 May 2008.
- ↑ "NASA team successfully deploys two solar sail systems". NASA. 9 August 2004. Archived from the original on 14 June 2012. Retrieved 30 May 2008.
- ↑ Lebedew, P. (1901). "Untersuchungen über die Druckkräfte des Lichtes". Annalen der Physik. 6 (11): 433–458. Bibcode:1901AnP...311..433L. doi:10.1002/andp.19013111102. Archived from the original on 6 June 2022. Retrieved 29 July 2022.
- ↑ Nichols, E.F; Hull, G.F. (1903). "The Pressure due to Radiation". The Astrophysical Journal. 17 (5): 315–351. Bibcode:1903ApJ....17..315N. doi:10.1086/141035. Archived from the original on 8 October 2022. Retrieved 15 November 2020.
- ↑ Einstein, A. (1989) [1909]. "Über die Entwicklung unserer Anschauungen über das Wesen und die Konstitution der Strahlung" [On the development of our views concerning the nature and constitution of radiation]. The Collected Papers of Albert Einstein. Vol. 2. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. p. 391.
- ↑ Antognozzi, M.; Bermingham, C. R.; Harniman, R. L.; Simpson, S.; Senior, J.; Hayward, R.; Hoerber, H.; Dennis, M. R.; Bekshaev, A. Y. (August 2016). "Direct measurements of the extraordinary optical momentum and transverse spin-dependent force using a nano-cantilever". Nature Physics. 12 (8): 731–735. arXiv:1506.04248. Bibcode:2016NatPh..12..731A. doi:10.1038/nphys3732. ISSN 1745-2473. S2CID 52226942.
- ↑ Singh, S. (2009). Fundamentals of Optical Engineering. Discovery Publishing House. ISBN 978-81-8356-436-6.
- ↑ O'Connor, J J; Robertson, E F (August 2002). "Light through the ages: Ancient Greece to Maxwell". Archived from the original on 19 March 2017. Retrieved 20 February 2017.
- ↑ Ptolemy and A. Mark Smith (1996). Ptolemy's Theory of Visual Perception: An English Translation of the Optics with Introduction and Commentary. Diane Publishing. p. 23. ISBN 978-0-87169-862-9.
- 1 2 3 "Shastra Pratibha 2015 Seniors Booklet" (PDF). Sifuae.com. Archived from the original (PDF) on 30 May 2015. Retrieved 29 August 2017.
- 1 2 Theories of light, from Descartes to Newton A.I. Sabra CUP Archive,1981 p. 48 ISBN 978-0-521-28436-3
- ↑ Fokko Jan Dijksterhuis, Lenses and Waves: Christiaan Huygens and the Mathematical Science of Optics in the 17th Century, Kluwer Academic Publishers, 2004, ISBN 1-4020-2697-8
- 1 2 3 Whittaker, Edmund T. (1989). A history of the theories of aether & electricity. 2: The modern theories, 1900 - 1926 (Repr ed.). New York: Dover Publ. ISBN 978-0-486-26126-3.
- ↑ Mollon, J. D. (2002). "The Origins of the Concept of Interference". Philosophical Transactions: Mathematical, Physical and Engineering Sciences. 360 (1794): 807–819. Bibcode:2002RSPTA.360..807M. doi:10.1098/rsta.2001.0968. ISSN 1364-503X. JSTOR 3066507. PMID 12804280.
- ↑ Young, Thomas (1802). A Syllabus of a Course of Lectures on Natural and Experimental Philosophy. London: W. Savage for The Royal Institution. p. 117.
{{cite book}}: CS1 maint: date and year (link) - ↑ James R. Hofmann, André-Marie Ampère: Enlightenment and Electrodynamics, Cambridge University Press, 1996, p. 222.
- ↑ David Cassidy; Gerald Holton; James Rutherford (2002). Understanding Physics. Birkhäuser. ISBN 978-0-387-98756-9.
- 1 2 Longair, Malcolm (2003). Theoretical Concepts in Physics. p. 87.
- ↑ Cassidy, D (2002). Understanding Physics. Springer Verlag New York.
- ↑ Barrow, Gordon M. (1962). Introduction to Molecular Spectroscopy. McGraw-Hill. LCCN 62-12478.[linki iyi njakufwa]