Jump to content

Kwamasambiro ghakwamba

Kufuma Wikipedia
(Kufumila ku Sukulu yakwamba)

Kwamasambiro ghakwamba (panji Sukulu yakwamba; mu Cingelezi primary school panji elementary school) ni kwamasambiro gha masambiro ghakwamba gha ŵana, awo kanandi ŵali na vyaka 3 mpaka 11. Masambiro ghakwamba ghakwiza pamanyuma pa masambiro gha ŵana ŵacoko, ndipo pambere pa masambiro gha sekondale.

Ndondomeko ya Pakati pa Vyaro ya Kugaŵa Masambiro (ISCED) yikuwona masambiro ghakwamba nga ni nyengo yimoza umo masambiro kanandi ghakunozgeka kuti ghapeleke luso lakwamba la kuŵazga, kulemba, na masamu, na kuŵika maziko ghakukhora gha kusambira. Iyi ni Mbondolo ya 1 ya ISCED: masambiro ghakwamba, panji nyengo yakwamba ya masambiro gha maziko.

Mazgo gha Cingelezi ghakuti "primary school" ghakang'anamulika kufuma ku école primaire ya Cifurenci, ndipo ghakagwiliskirika ntchito dankha mu nyuzipepara ya London Times mu Masika 1802.[1]

Kwamasambiro Ghakwamba

[lembaso | kulemba source]

Mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, masambiro ghakwamba ni nyengo yakwamba ya masambiro agho dango likukakizga, ndipo kanandi ghakupelekeka kwambura malipiro, kweni ghangapelekeka so na makwamasambiro gha ŵanthu paŵekha agho ghakulipiska. Mu United States, lizgu lakuti grade school nyengo zinyake likugwiliskirika ntchito, nangauli ili na lakuti elementary school ghangang'anamula magiredi ghankhondi na ghatatu ghakwamba, ndiko kuti masambiro ghakwamba na masambiro ghapasi gha sekondale.

Mu Ufumu Ubanyi, "masambiro ghakwamba" ghakasambizgikanga mu "makwamasambiro ghakwamba" mpaka 1944, apo masambiro ghakwamba ghambura malipiro ghakasacizgika ku ŵasambiri ŵakujumpha vyaka 11: pakwenera kuŵa makwamasambiro ghakwamba gha pasi na gha sekondale; agha ghakaŵa makwamasambiro ghakwamba na makwamasambiro gha sekondale.

Lizgu lakuti primary school ndilo likutemweka comene mu Ufumu Ubanyi, Ayalandi, na vyaro vinandi vya Commonwealth, na mu malemba ghanandi gha Wupu wa Umoza wa Vyaro wa Masambiro, Kasandiro, na Mdawuko (UNESCO). Elementary school likung'anamula cinthu cimoza, kweni likugwiliskirika ntchito comene mu United States.

Makwamasambiro gha Elementary

[lembaso | kulemba source]

Nangauli kanandi likugwiliskirika ntchito m'malo mwa linyake, lizgu lakuti "elementary school" lili na ng'anamulo zapadera mu malo ghakupambana.

Makwamasambiro gha elementary, agho ghakuchemekaso board schools, ghakajalikiskika dankha mu Ungelezi na Wales na Dango la Masambiro Ghakwamba la 1870. Ghanandi mwa agha ghakaŵa makwamasambiro ghakwamba pakumalira kwa ma 1940, pamanyuma pa phangano lakumanyikwa mu Dango la Masambiro la 1944.

Makwamasambiro gha elementary mu United States ghakakhozgeka dankha mu 1647 mu Caro ca Massachusetts Bay. Mazuŵa ghano, pali makwamasambiro gha elementary pafupifupi 92,858 (68,173 gha ulongozgi, 24,685 gha ŵanthu paŵekha). Mu United States, makwamasambiro agha kanandi ghali na magiredi ghankhondi na ghamoza, ŵasambiri ŵali na vyaka pakati pa 5 na 11. Dango la Masambiro Ghakwamba na gha Sekondale la 1965 likanozgeka kuti lipeleke ndalama ku masambiro ghakwamba na gha sekondale. Likakhozga so kufikira masambiro mwakuyana, ndipo likaŵika vyakwenelera vyapacanya na kuzgolera.

Makwamasambiro ghakwamba mu Japani ghakajalikiskika dankha pofika 1875. Mu Japani, ŵasambiri ŵa kwamasambiro ghakwamba ŵali na vyaka 6 mpaka 12, ndipo pamanyuma ŵakunjira mu sekondale yapasi.

Mu Viyowoyero Vinyake

[lembaso | kulemba source]

Mu caro ca ŵakuyowoya Cicayina, lizgu lakuti xiǎo xué (小学; 小學) likugwiliskirika ntchito. 國小 ndilo likumanyikwa comene mu Taiwan. Mu malemba gha kale, lingang'anamula kasandiro ka viyowoyero, kusazgapo kusanda vyongo, kulemba, na ng'anamulo za mazgo.

Cijeremani

[lembaso | kulemba source]

Grundschule ("kwamasambiro gha maziko") ndilo lizgu mu Germany. Primarschule likugwiliskirika ntchito mu Liechtenstein na Switzerland. Volksschule likugwiliskirika ntchito mu Austria na Switzerland.

Kuyaniska Magulu gha Ŵasambiri

[lembaso | kulemba source]

Mu vyaro vya Cingelezi, pali nthowa zitatu zakumanyikwa zakulongosolera vyaka vya ŵana mu gulu:

  • "Vyaka vyakuyana"
  • Vyaro ivyo masambiro ghawo ghakuthemba "ndondomeko ya Ungelezi" vikugwiliskira ntchito nthowa yimoza mwa ziŵiri kumanyira gulu la caka.
  • Vyaro ivyo masambiro ghawo ghakuthemba "ndondomeko ya Amerika ya K–12" vikuchema magulu gha vyaka ghawo kuti "magiredi".

Canada nayo yikulondezga ndondomeko ya Amerika, nangauli mazina gha magulu ghakupelekeka nga ni nambala pamanyuma pa giredi: mwaciyelezgero, "Giredi 1" mu Canada, m'malo mwa "Giredi Lakwamba" mu United States. Mu Canada, masambiro ni udindo wa cigaŵa ciliconse, wa ulongozgi wa caro cose yayi. Mwaciyelezgero, cigaŵa ca Ontario cikaŵa na "Giredi 13", iyo yikanozgeka kovwira ŵasambiri kunjira mu ntchito panji mu masambiro ghapacanya, kweni yikawuskika mu 2003.

Fundo za Kunozga Nyumba za Kwamasambiro Ghakwamba

[lembaso | kulemba source]

Kunozga nyumba za kwamasambiro kukucitika paŵekha yayi. Nyumba (panji malo gha kwamasambiro) yikwenera kukolerana na:

  • Ivyo vikusambizgika
  • Nthowa za kusambizgira
  • Ndalama
  • Masambiro mu ndondomeko ya ndyali
  • Kagwiliskiro ka nyumba ya kwamasambiro (kusazgapo na ŵanthu ŵa mu cigaŵa)
  • Vikanizgo vya malo
  • Maghanoghano gha kunozga

Caro ciliconse cizamuŵa na ndondomeko ya masambiro na vyakuzirwa vyakupambana. Makwamasambiro ghakwenera kuŵa na malo gha ŵasambiri, ŵantchito, kusungira vinthu, vilwero vya magesi na vinyake, ŵantchito ŵakovwira, na ulongozgi. Unandi wa vipinda ivyo vikukhumbikwa ungasimikizgika kuyana na unandi wa ŵasambiri awo ŵakughanaghanirika na malo agho ghakukhumbikwa.

Kuyana na vyakwenelera ivyo vikugwiliskirika ntchito mu Ufumu Ubanyi, cipinda ca masambiro ca ŵasambiri 30 ŵacoko cikwenera kuŵa mamita gha mbali zinayi 62, panji 55 pa ŵasambiri ŵakulirapo. Pali viyelezgero vya umo ivi vingacitikira pa kwamasambiro ghakwamba gha malo 210 na malo gha ŵana ŵacoko 26.

Vyakukhumbikwa pa Kunozga Nyumba

[lembaso | kulemba source]

Nyumba iyo masambiro ghakucitikira yikwenera kufiska vyakukhumbikwa vya ŵasambiri, ŵasambizgi, ŵantchito ŵanyake, ŵalongozgi, na ŵanthu ŵa mu cigaŵa. Yikwenera kulondezga malongozgero gha ulongozgi gha kuzenga, vyakukhumbikwa vya uchanda, vyakukhumbikwa vicoko vya vipinda vya masambiro, vimbuzi, malo gha kusambira, magesi, na kusungira mabuku na vyakusambizgira. Kwamasambiro kawemi kakufiska vyakukhumbikwa vicoko, ndipo kali na:

  • vipinda vya masambiro vya ukulu wakwenelera (mamita gha mbali zinayi 60 ndigho ghawemi, kweni 80 pa ŵana ŵacoko)
  • malo ghapadera gha kusambizgira
  • cipinda ca ŵasambizgi ca kunozgekera
  • malo gha kupwelelera ŵantchito
  • nyumba ya ulongozgi
  • vipinda vya masambiro vya ntchito zinandi
  • vimbuzi vya ŵasambiri
  • holo ya kwamasambiro
  • vilwero vyakukwana
  • malo gha kusungira
  • nyumba ya mabuku panji mabuku agho ghakusinthika nyengo zose
  • vipinda vya mirangura
  • vipinda vya ulongozgi, vya ŵalwari, na vya kupima uchanda

Ŵapenduzgi ŵa ndalama ŵa ulongozgi, pamanyuma pakuŵazga ulongozgi uwu, ŵakulemba malongozgero ghacoko gha makwamasambiro. Ivi vikovwira kupima malo na ndalama za kuzenga. Ndondomeko za kunozga za munthazi zikupendeka kuti zifiske vyakwenelera ivi, kweni kuvijumpha yayi. Mawunduna gha ulongozgi ghakulutilira kukakizga kuti vyakwenelera vicoko vya malo na ndalama vicepeskeke.

Ulongozgi wa Ufumu Ubanyi ukalemba ndondomeko iyi ya malo yakucepeskeka ya makwamasambiro ghakwamba mu 2014. Ukati malo ghakwenera kuŵa mamita gha mbali zinayi 350 na 4.1 pa msambiri yumoza.

Ulongozgi na Ndalama

[lembaso | kulemba source]

Pali nthowa zinandi zikulu za kupeleka ndalama ku kwamasambiro: na caro kwizira mu misonkho, na wupu wa cisopa nga ni mzikiti panji mpingo, na wupu wa lusungu, na ŵapapi, panji pamoza. Kulaŵilira kwamasambiro zuŵa na zuŵa kungacitika na wupu wa ŵalongozgi, wupu uwo ukupeleka ndalama, panji mwenecho.

Ufumu Ubanyi ukuzomerezga masambiro ghakwamba kupelekeka mu makwamasambiro gha mpingo, apo mu France ici nchakukanizgika na dango, cifukwa pali kupatulana kwakukhwima pakati pa mpingo na caro.

Kuzgolera

[lembaso | kulemba source]

Ici cingacitika kwizira mu kupima kwambura ndondomeko na ŵantchito na ŵalongozgi, nga mu Finland, panji kwizira mu ndondomeko ya mayeso ya caro, nga ni Ofsted mu Ufumu Ubanyi.