Mutu
| Mutu | |
|---|---|
Mutu wa meerkat | |
| Vimanyikwiro | |
| Chilatini | caput |
| Chigiriki | κεφαλή (kephalḗ) |
Mutu ni chigaŵa ca chamoyo. Kanandi chikuŵa na makutu, wongo, chene, thama, kalezu, maso, mphuno, na mlomo. Chilichose mwa ivi chikovwira pa nchito za kupulikiska. Nchito izi nkhuwoneska nga umo ni kuwona, kupulika, kununkha, na kucheta. Vinyama vinyake vichoko sono vingaŵa na mutu yayi. Kweni vinyama vinandi ivyo vili na umoyo wakuyana-uku-na-uku vikuŵa na mutu, kwambura kutolela ukulu wake.
Mutu ukukura mu vinyama kwizira mu citukuko ca chibenene icho chikuchemeka cephalization. Mu vinyama ivyo vili na umoyo wakuyana-uku-na-uku, nyama ya misipa yikukolerana comene mu chigaŵa ca kunthazi. Ndipo yikupanga viŵalo ivyo vikugwira ntchito yakupokelera na kusanda vinthu. Kwizira mu citukuko ca chibenene, viŵalo vyakupulikiska na viŵalo vyakuryera navyo vikukolerananso mu chigaŵa ici ca kunthazi. Vyose ivi pamoza ndivyo vikupanga mutu.

Mutu wa munthu
[lembaso | kulemba source]Mutu wa munthu ni chigaŵa ca thupi ico chili na chigaza, chiwangwa ca hyoid na viwangwa vya singo. Chigaza chili na chigaŵa ico chikukhalamo wongo. Chilinso na viwangwa vya chisko, comwe muli mhlati. Muli viwangwa vinkhonde mu chigaŵa ico chikukhalamo wongo. Muli viwangwa vikumi na vinayi mu viwangwa vya chisko.[1]
Vithuzi vyakuŵazika vya mitu ya ŵanthu kanandi vikunozgeka kwambira pa muundo wa viwangwa. Muundo uwu uli na chigaza, chiwangwa ca mhlati, na chiwangwa ca thama. Unandi wa minofu iyo yikupanga chisko ukuŵa wakuyana pa vithuzi vinandi. Kweni umo minofu yanozgeka wukupambanapambana comene. Kupambana uku nkhwakuyana na nchito, kukura, na masikizga agho ghakulongoreka pa vyisko vya awo ŵali kuŵazika.[2]
Ŵanthu ŵanyake ŵakukhulupilira kuti mahara na wongo nchintu chimoza. Ntheura, ŵakuti mahara ni ghamoza waka na wongo. Muvinjeru John Searle wakukhozga cigomezgo cake ici. Wakuti "wongo ndico chintu chekha ico chili mu mutu wa munthu". Munjila yiyakuyana, Msayansi Henry Bennet-Clark nayo wakuyowoya kuti mutu uli na viŵalo vyakuwerengeka vyakwendeska thupi. Wakati ivi vikucitika "kwambura Mkulu Uyo Wakulongozga Vyose".[3]
- Kudumulika kwa mutu wa munthu, cakuŵazika na Thomas Bartholin, 1673
Vinyama vinyake
[lembaso | kulemba source]Citukuko ca mutu chikukolerana na cephalization iyo yikachitika mu Bilateria vyaka mamiliyoni 555 kumasinda.
Vibawo
[lembaso | kulemba source]Mu vibawo vinyake, comene mu ma trilobite, cephalon panji cigaŵa ca cephalic ni cigaŵa ca mutu. Ni muunganiko wa "vigaŵa vyakukolerana pamoza".[4]
Tuyuni twa vibawo
[lembaso | kulemba source]
Mutu wa kayuni ka mtundu wa vibawo kanandi kali na maso, maantenna, na vigaŵa vya mlomo. Vinthu ivi vikupambanapambana comene kufuma ku kayuni kamoza mpaka kanyake. Ntheura vikovwira comene pa kumanya mtundu wa kayuni. Mu mitundu yinandi ya tuyuni twa vibawo, maso mu mutu ghakusangika nga vibaya viŵiri vya "maso ghakukolerana". Maso agha ghakuŵa na vikope vinandi. Mu mitundu yinyake yinandi, maso agha ghakusangika nga "cikope cimoza panji muunganiko wa vikope vimoza". Mu vibalo vinyake, maso ghangawoneka nga vibaya vyapachanya pa mutu. Vingaŵa vya viŵiri panji vitatu vya ocelli (viŵalo vyamaso vikope vimoza).[5]
Maantenna pa mutu wa kayuni ka vibawo ghakusangika nga vibaya vyakupatukana, vya viŵiliŵiri. Kanandi vikuŵa pakati pa maso. Ivi vikuŵa na vithuzi na ukuru wakupambanapambana. Ciyelezgero, nga ndodoli panji vyakufumphuka pa mphelo.[5]
Vibawo vili na vigaŵa vya mlomo vyakupambanapambana kuyana na umo vikuryera. Labrum ni "mulomo wakuchanya". Uli mu chigaŵa ca kunthazi ca mutu ndipo ndico chigaŵa cakuwalo comene. Vibaya viŵiri vya mhlati vikusangika kunyuma kwa labrum, kuzingilira mbali za mulomo. Kwenekuko kukulondezgapo vibaya viŵiri vya maxilla. Cilicose comwe cikuchemeka maxilliary palp. Kunyuma kwa mulomo muli labium panji "mulomo wakupasi". Muliso cigaŵa cinyake ca mlomo mu vibawo vinyake ico chikuchemeka hypopharynx. Kanandi chikusangika pakati pa maxillac.[5]
Viŵanga na "kayowoyero ka mutu muphya"
[lembaso | kulemba source]Vyamoyo vya kwambura muwongo vya mtundu wa chordate — nga ni vibulusi vya tunicate panji lancelet — navyo vili na mitu. Kweni kwaŵako kufumba kwa umo mutu wa viŵanga ungaŵa wakafuma mu muundo wa mutu wa vyamoyo ivi. Mutu wa viŵanga ukumanyikwa na chigaza cakupatuka comene ku thupi.[6]
Kwakuyana na Hyman (1979), citukuko ca mutu mu viŵanga chikachitika kwizira mu kukolerana kwa unandi wakukhazikika wa vigaŵa vya kunthazi. Ici nkhwakuyana na umo vikuchitikira mu vyamoyo vinyake ivyo vili na vigaŵa vyakupambanapambana. Mu vibalo vinyake, vigaŵa panji chigaŵa cinyake ca vigaŵa ivi vikuzgeŵeka. Vigaŵa vya mutu navyo vikutayaso ndondomeko zake zinandi, kupatulako ndondomeko ya misipa. Pakuti citukuko ca cephalization chikulutilira, mutu ukuwonjezgapo comene vigaŵa ivyo vili pafupi navyo mu muundo wake. Ntheura mwakuyowoya waka, umo cephalization yikuŵira yikuru, ndimo unandi wa vigaŵa ivyo vikupanga mutu ukuŵiraso ukuru.[7]
Mu vyaka vya 1980, ŵakapeleka "kayowoyero ka mutu muphya". Kakulongosora kuti mutu wa viŵanga ni chinthu chiphya mu citukuko. Chikafuma pakati pa kufumira kwa neural crest na placode za mu chigaza.[8][9] Mu 2014, nyama ya munyengo yichoko ya larva ya lancelet yikasangika kuti njakuyana comene na cartilage iyo yikufuma mu neural crest. Cartilage iyi ndiyo yikupanga chigaza ca viŵanga. Ici chikulongora kuti kukhalirapo kwa nyama iyi na kuzomera kwake mu mutu wose kungaŵa nthowa yakukwana. Nthowa iyi njakuti chigaza ca viŵanga chifume mwenemumo.[6]
Mu chikhalidwe na miko
[lembaso | kulemba source]Luso lakujana
[lembaso | kulemba source]Imoza mwa nthowa zakujana vithuzi vya mitu — umo Jack Hamm wakupendekezgera — ni kucitukuska mu masitepe ghakukhazikika ghankhonde. Nthowa iyi yikwamba na muwoneskero wa mutu uwo uli nga jiji. Mutu wa mwanakazi, comene, ukujanika mu vibaya viŵiri vyakuzingilira. Muwoneskero uwu ukuyana wakuŵa mwakwenelera kwa mutu wa mwanakazi. Mu cibaya cakwamba, kukupatulikana mu vigaŵa vinkhonde pa mzere wakati-na-kati. Cigaŵa cilicose cikuŵa cakufinya nga maso ghankhonde. Kufuma apo yikucitukuka mu masitepe ghakhumi. Apo cibaya cichoko chikwikika pacoko pachanya pa cibaya cikuru pa gawo lacinayi. Maso na kalezu vikuŵikika mu vithuzi vyakupambanapambana kuti vipange mutu.[10]
Leonardo da Vinci wakuŵikika pakati pa vinjeru vikuru vya luso pa charu chapasi. Wakajana vithuzi vya anatomy ya munthu wakugwiliskira ntchito muundo wa mizere yakukwaskana. Cithuzi cake ca chisko, cakujanika pa fundo ya mizere yakukwaskana, chili mu muyeso wakwenelera comene.[11] Mu mtundu uwu wa luso, Leonardo wakagwiliskira ntchito nthowa ya cikalamu na inki. Wakapanga cithuzi cakuchemeka "Kusanda umo mutu na maso vyayana" (icho chikulongoreka).
Kunozga chakurya
[lembaso | kulemba source]Mitu ya vinyama ivyo vyakomeka njakati-kati ka nyama ya viŵalo vya mukati. Ngati nyama ya viŵalo vya mukati, mutu ungapatulikana mu wongo, makutu, maso, nyama ya chisko, na lulimi. Nyama ya chisko yingasazgapo vigaŵa vyakusankhika vya pasi pa nsagwada.[12]
Mitu ya vinyama kanandi njakukhumbikwa mu kunozga "nyama yose ya cinyama", nga umo viliri mu kuwocha nkumba yose panji barbacoa. Kunozga nyama yose ya chinyama nkovyanaviyana comene mu vyakurya vya mu nyanja.[13]
Mitu yakuwocheka njakugaŵika mu vyakurya vyakutowa mu miko yinandi:
- Cabeza ni mtundu wa barbacoa ya ku Mexico uwo ukukhozgeka na mitu ya viŵeto yakuwochekera mu longwe.[14]
- Tête de veau ni cakurya ca ku Ulaya wa Kumazgoji cakunozgeka na mutu wa mwana wa ng'ombe.
- Mitu ya mberere yikuryeka yose mu miko yinandi: mu Scandinavia, nga smalahove panji svið; mu Afrika Yakumwera, nga intkoko yemvu panji "vyakuseka" (smileys); na mu Kazakhstan, nga cakurya cakupikika mu maji.[15]
- Mitu ya somba yakuwochekera njakugwiliskikira ntchito comene pakunozga sopo la somba, kweniso ni cakurya cakutowa: ciyelezgero cikuru ni fish head curry ku Asia ya Kumwera-Kwazuŵa.[13]
- Nyama zakusankhika kufuma mu mutu zikugwiliskikira ntchito kunozga head cheese panji brawn.[12]
Viŵoni vya mbumba
[lembaso | kulemba source]
Mitu ya ŵanthu na ya vinyama vinyake njakuwoneka kanandi pa viŵoni vya mbumba.[16] Mitu ya ŵanthu nyengo zinyake njakulongoseka waka nga "mutu wa mwanarumi". Kweni kanandi njakulongoseka mwakwenderapo, panji kuyana na mtundu wa ŵanthu. Ciyelezgero, mitu ya Amoor, mitu ya Ŵasaxon, mitu ya Ŵaeguputo panji mitu ya Ŵaturk. Panji njakumanyikwa comene, nga mutu wa Mose mu chiŵoni ca Hilton, panji mutu wa Yohane Mubatizi mu chiŵoni ca London Company of Tallowchandlers.[16][17] Mitundu yinandi ya mitu ya ŵanakazi nayo njakuwoneka. Ciyelezgero, mitu ya vinyamata (kanandi yakudumulika pasi pa cifuŵa, na sisi lakupwitikana), mitu ya ŵasungwana ŵakuru, mitu ya ŵasista ŵa mu nyumba za Mulungu (kanandi yakubenekelerapo), na nyengo zinyake mitu ya ŵafumukazi.[16]
Mazgu ghakukhozgeka
[lembaso | kulemba source]Mazgu ghakukhozgeka ni mazgu panji vipulikizgo. Ng'anamuro lake kanandi lili lakuyelezgera. Kweni nyengo zinyake lili lakunenekera. Vyelezgero kufuma mu Cingelezi:
- "To be big-headed" – kujitemwa comene panji kujiwona kuti ngwakuru kuluska ŵanyake
- "To come to a head" – kufika pa gawo lakofya ilo likukhumbikwira kucitapo kanthu luŵiro[18]
- "To bite someone's head off" – kudinginya munthu mwaukali[19]
- "Can't make head or tail of something" – kutondeka kupulikiska cinthu[20]
- "A head start" – kwamba dankha na kuti wasange citeleko pa ŵanyake[21]
- "Head and shoulders above someone or something" – kuŵa muwemi comene kuluska munthu panji cinthu cinyake[22]
- "To want someone's head on a platter" – kukhumba kuti munthu wapokere ciwundo cikuru[23]
- "To bang your head against a brick wall" – kulutilira kuyezgayezga kufiska cinthu kwambura kufiskapo[24]
- "To have one's head in the clouds" – kuleka kuŵikapo mahara pa vinthu ivyo vikucitika mumphepete cifukwa wanjililika comene mu maghanoghano ghake[25]
Vithuzi
[lembaso | kulemba source]- Misipa ya mutu wa munthu, kufuma mu Gray's Anatomy, 1858
- Mutu wa Yohane Mubatizi, na Andrea Vaccaro, mafuta pa nsalu, zaka 100 za 17
- Chikozgo ca Solange Wakupatulika, uyo mutu wake ukadumulika, ndipo ni mtetezgi wakupatulika wa cigaŵa ca Berry ku France
- Ŵapatulika ŵakuvikilira Zürich, cithuzi ca pa lupanda, c. 1400–1425
- Chiŵoni ca mbumba ca mutu wa bison
Wonaniso
[lembaso | kulemba source]Vyakuwelenga
[lembaso | kulemba source]- ↑ Halim, A. (30 December 2008). Human Anatomy:Volume Iii: Head, Neck And Brain. I. K. International. p. 3. ISBN 978-81-906566-4-1.
- ↑ Slobodkin, Louis (1973). Sculpture: Principles and Practice. Courier Corporation. p. 31. ISBN 978-0-486-22960-7.
- ↑ Cobb, John B. (4 February 2008). Back To Darwin: A Richer Account of Evolution. Wm. B. Eerdmans Publishing. pp. 371–375. ISBN 978-0-8028-4837-6.
- ↑ Stevenson, Angus (19 August 2010). Oxford Dictionary of English. OUP Oxford. pp. 283–. ISBN 978-0-19-957112-3.
- 1 2 3 McCafferty, W. Patrick (1 January 1983). Aquatic Entomology: The Fishermen's and Ecologists' Illustrated Guide to Insects and Their Relatives. Jones & Bartlett Learning. pp. 20–. ISBN 978-0-86720-017-1.
- 1 2 Jandzik, D.; Garnett, A. T.; Square, T. A.; et al. (2014). "Evolution of the new vertebrate head by co-option of an ancient chordate skeletal tissue". Nature. 518 (7540): 534–537. doi:10.1038/nature14000. PMID 25487155.
- ↑ Hyman, Libbie Henrietta (1979). Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy (3rd ed.). University of Chicago Press. p. 4. ISBN 978-0-226-87013-7.
- ↑ Gans, Carl; Northcutt, R. Glenn (1983-04-15). "Neural Crest and the Origin of Vertebrates: A New Head". Science. 220 (4594): 268–273. doi:10.1126/science.220.4594.268. ISSN 0036-8075. PMID 17732898.
- ↑ Diogo, Rui; Kelly, Robert G.; Christiaen, Lionel; et al. (2015-04-23). "A new heart for a new head in vertebrate cardiopharyngeal evolution". Nature. 520 (7548): 466–473. doi:10.1038/nature14435. ISSN 0028-0836. PMC 4851342. PMID 25903628.
- ↑ Drawing the Head and Figure. Penguin. January 1983. ISBN 978-0-399-50791-5.
- ↑ "Leonardo da Vinci Face facts". royalcollection.org. Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 17 September 2015.
- 1 2 Sietsama, Robert (2016-06-16), The Offal-Eater's Handbook: Untangling the Myths of Organ Meats, Eater
- 1 2 Ved, Sonal (2022-08-30), What Makes Fish Heads so Damn Delicious?, Thrillist
- ↑ Vaughn, Daniel (2015-07-08), BBQ Anatomy 101: Beef Head, Texas Monthly
- ↑ Jackman, Tony (2019-05-10), Smileys & Oysters: Having a ball at the kitchen table, Daily Maverick
- 1 2 3 "H". Head. heraldsnet.org.
- ↑ Fox-Davies, Arthur Charles (2007). A Complete Guide to Heraldry. Skyhorse Publishing Inc. ISBN 978-1-60239-001-0.
- ↑ Dolgopolov, Y. (2004). A Collection of Confusible Phrases. Llumina Press. p. 104. ISBN 978-1-59526-334-6.
- ↑ Palmatier, R.A. (2000). Food: A Dictionary of Literal and Nonliteral Terms. Greenwood Press. p. 24. ISBN 978-0-313-31436-0.
- ↑ Curtis, S. (2015). Connect: Stories Behind Idioms 1. Acel Learning (S) Pte Limited. p. 84. ISBN 978-981-09-5822-0.
- ↑ Ammer, C. (2013). The American Heritage Dictionary of Idioms (2nd ed.). Houghton Mifflin Harcourt. p. 206. ISBN 978-0-547-67753-8.
- ↑ Brenner, G. (2011). Webster's New World American Idioms Handbook. Houghton Mifflin Harcourt. p. 234. ISBN 978-0-544-18890-7.
- ↑ "head on a platter". Cambridge Idioms Dictionary (2nd ed.). 2006. Retrieved 17 September 2015 – via TheFreeDictionary.com.
- ↑ Ayto, J. (2010). Oxford Dictionary of English Idioms. OUP Oxford. p. 45. ISBN 978-0-19-954378-6.
- ↑ Kirkpatrick, E.M.L.; Schwarz, C.M. (1993). The Wordsworth Dictionary of Idioms. Wordsworth. p. 156. ISBN 978-1-85326-309-5.
Vyakuŵerengelera vinyake
[lembaso | kulemba source]- Lieberman, Daniel E. (3 May 2011). Evolution of the Human Head. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-05944-3.