Chingoma





Cingoma (Zea mays), panji corn mu Cingelezi ca Amerika, ni cakumera citali na cakukhora ca mtundu wa utheka ico cikupanga mbuto za vyakulya. Ntonga ya mahamba ya cakumera ici yikupanga maluŵa gha ŵanalume panji mphungapunga, izo zikupanga ufu wa maluŵa, na maluŵa gha ŵanakazi agho ghakuchemeka vingoma. Vingoma vikupeleka mbuto. Mu mitundu ya malonda ya mazuŵa ghano, mbuto izi kanandi nza mtundu wa cikasu panji zakutuŵa; mitundu yinyake yingaŵa ya mitundu yinandi. Cingoma cikaŵetika na ŵanthu ŵa kale ŵa ku Mexico ya kumwera pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha kufuma ku teosinte ya mu thengere. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakacipandanga pamoza na nchunga na nyungu mu ndondomeko ya "Ŵadumbu Ŵatatu".
Cingoma cikuthemba ŵanthu kuti cipandike. Kufuma pa kusinthana kwa Columbus, caŵa cakulya cikulu mu vigaŵa vinandi vya caro capasi, ndipo cingoma cose ico cikupangika cikujumpha tirigu na mpunga. Cingoma cinandi cikugwiliskirika ntchito nga ni vyakulya vya viŵeto, kwali nga ni mbuto panji cakumera cose, ico cingamangika nga ni vyakulya vya viŵeto panji kupangika kuŵa silage. Mitundu ya shuga yinandi, yakuchemeka cingoma ca shuga, yikulimika kuti ŵanthu ŵarye, apo mitundu ya minda yikugwiliskirika ntchito pa vyakulya vya viŵeto, ufu wa cingoma, sitachi, shuga wa cingoma, mafuta gha cingoma, moŵa nga ni bourbon whiskey, na vinthu vya usungunu kusazgapo ethanol na vyakotchera vinyake vya vyamoyo.
Cingoma cikulimika pa caro cose capasi; cikupangika cinandi pa caka kuluska mbuto yiliyose. Mu 2020, cingoma cikapangika matani biliyoni 1.1 pa caro cose capasi. Cikukhwaskika na vibenene na nthenda zinandi; vibenene viŵiri vikulu, cibenene ca Ulaya ico cikuboola cikhuni na mphutsi za misisi, vyose viŵiri vikutayiska madola biliyoni yimoza caka ciliconse mu United States. Kuŵeta vyakumera kwa mazuŵa ghano kwasazgira comene vyakupangika na uwemi nga ni vyakukhozga thupi, kuzizipizga cilala, na kuzizipizga vibenene na nthenda. Cingoma cinandi sono cili na vyakuhara vyakusinthika.
Nga ni cakulya, cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga vyakulya vinandi kusazgapo tortilla na tamale za Mexico, polenta ya Italy, na grits za Amerika, na nsima mu Malaŵi na kunyake mu Afilika. Purotini ya cingoma njicoko pa maamino acid ghanyake ghakukhumbikwa, ndipo niacin iyo yilimo yikuŵa yakugwiliskirika ntchito pera para yafumyika na alkali. Mu Amerika Yapakati ya kale, cingoma cikasopeka nga ni ciuta wa cingoma ndipo cikajambulika mu vithuzi vya malibwe.
Malongosoro
[lembaso | kulemba source]Cingoma ni utheka utali wa caka cimoza wa cikhuni cimoza, ucitali kufuma mamita 1.2 mpaka 4. Mahamba ghatali na ghafupi ghakufuma ku mafundo, limoza limoza ku mbali zakupambana za cikhuni. Cingoma cili na maluŵa gha ŵanalume na gha ŵanakazi ghakupambana pa cakumera cimoza. Pacanya pa cikhuni pali mphungapunga, maluŵa gha ŵanalume; ghakufumiska ufu wa maluŵa, uwo ukuthandazgika na mphepo. Maluŵa gha ŵanakazi, pasi pa cikhuni kufuma ku mphungapunga, ghakuwoneka dankha nga ni sisi lakupepuka, sisi limoza pa duŵa lililose la wanakazi, ilo likusanduka mbuto para lapokera ufu wa maluŵa. Maluŵa ghose gha wanakazi ghakusanduka cingoma, cakuphimbika na vigaŵa vinandi vya mahamba (vikokoso). Hamba la cingoma ndilo hamba ilo likukolerana comene na cingoma cinyake ico cikukura. Hamba ili na agho ghali pacanya pake ghakupeleka kujumpha vigaŵa vitatu pa vinayi vya sitachi iyo yikuzuzga mbuto.
Mbuto kanandi nza cikasu panji zakutuŵa mu mitundu ya mazuŵa ghano; mitundu yinyake yili na mbuto za malalanje, zakufiira, za nthaka, za buluu, za pepo, panji zakufipa. Zikunozgeka mu mizere 8 mpaka 32 kuzunguliya cisonga; pangaŵa mbuto mpaka 1,200 pa cingoma cikulu. Mtundu wa cikasu ukufuma ku macarotenoid; wakufiira ukufuma ku vinthu vinyake, ndipo mitundu ya malalanje na yiŵisi yingaŵa na kusazganika kwa mitundu iyi.
Cingoma cikukhumba mausiku gha utali unyake kuti cipange maluŵa. Kupanga maluŵa kukukhumba so mazuŵa ghakufunda ghakukwana pacanya pa 10 °C. Kupanga maluŵa kukulongozgeka na vyakuhara. Mitundu ya ku tropiki yingaŵa na suzgo para yalimika kutali na mzere wapakati, cifukwa mazuŵa ghatali ghangapangiska vyakumera kukura vitali m'malo mwa kupanga mbuto pambere nyengo ya kuzizima yindize. Kweni kukura vitali luŵiro kungaŵa kwiwemi pa kupanga vyakotchera.
Ntonga ziphya za cingoma zikuwunjika mankhwala ghankhongono gha kukoma tuzirombo, agho ghakucivikilira ku vibenene vinandi. Cifukwa misisi yake njambura kuzika, cingoma cili pa ngozi ya cilala, cikuzizipizga yayi dongo lambura vyakulya, ndipo cingazuka na mphepo zikulu.
Ufu wa maluŵa ungiziska ulwari wa kukhwasula, kweni unandi ukuwira mu mamita ghacoko kufuma ku mphungapunga, ntheura ngozi njikulu ku ŵantchito ŵa mu minda pera.
Vyakuhara
[lembaso | kulemba source]Cingoma cili na vigaŵa 20 vya vyakuhara. Magaŵa 83 pa 100 gha kupambana kwa vyakuhara vyake ghakufuma ku teosinte ya kale, comene cifukwa mitundu ya Zea yingatorana na yinyake. Barbara McClintock wakagwiliskira ntchito cingoma kusimikizga ghanoghano lake la "vyakuhara vyakudumpha", ilo wakapokera nalo Mphoto ya Nobel mu 1983. Cingoma cicali cakuyelezgera cakuzirwa pa kasandiro ka vyakuhara na kukura kwa vyamoyo.
Malemba gha Vyakuhara vya Cingoma ghakulipirika na Unduna wa Ulimi wa United States (USDA) kovwira kusanda cingoma. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kunozga Cingoma na Tirigu ukusunga mitundu yinandi ya cingoma iyo yayezgeka pa kuzizipizga vibenene. Mu 2005, mawupu gha U.S. ghakapanga gulu la kusanda vyakuhara vyose vya cingoma, ndipo ntchito iyi yikamalizgika mu 2008. Mu 2009, gulu likapharazga vyakusangika. Vyakuhara vyose, ivyo magaŵa 85 pa 100 ni vyakuhara vyakudumpha, vili na vyakuhara 32,540.
Kagaŵiro
[lembaso | kulemba source]Mbumba ya Kuwaro
[lembaso | kulemba source]Cingoma cikukolerana pafupi na mapira, ndipo kutali comene na mpunga na tirigu, ivyo vili mu gulu linyake likulu la utheka. Cikukolerana so pafupi na Tripsacum.
Cingoma na Teosinte
[lembaso | kulemba source]Cingoma ni mtundu wakuŵetika wa mitundu yinayi ya teosinte, ŵabali ŵake ŵa mu thengere. Teosinte yingaŵa kuti yikagwiliskirikanga ntchito na ŵakusaka na ŵakutola cifukwa yikasimikizganga vyakulya vyawo, pakuti yingakolerana na kusintha kwa nyengo na malo.
Ghanoghano lakuti cingoma cikafuma ku teosinte likasacizgika na msandi wa vyakumera wa Russia Nikolai Vavilov mu 1931, na msandi wa Amerika George Beadle mu 1932. Vyakumera viŵiri ivi vikuwoneka mwakupambana, cingoma cili na cikhuni cimoza citali na mahamba ghanandi ndipo teosinte ni cakumera cifupi ca minthavi yinandi. Kupambana uku kukulongozgeka comene na vyakuhara viŵiri pera. Pakumalira kwa ma 1930, Paul Mangelsdorf wakasacizga kuti cingoma ca panyumba cikafuma ku kusazganika kwa cingoma cinyake ca mu thengere na Tripsacum; ghanoghano ili lasuskika na kupima kwa vyakuhara kwa mazuŵa ghano.
Mu 2004, John Doebley wakasanga kuti teosinte ya Balsas, ya mu dambo la mlonga wa Balsas mu Mexico, ndiyo yikuyana comene na cingoma ca mazuŵa ghano mu vyakuhara. Pakati pa dambo ili ndipo cingoma cikaŵetika dankha. Vilwero vya malibwe vya kusira na vyakusyala vya cingoma vyasangika mu phanga pafupi na Iguala, mu malo gha vyaka 8,700. Doebley na ŵanyake ŵakalongora mu 2002 kuti cingoma cikaŵetika kamoza pera, pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha, ndipo pamanyuma cikathandazgika mu Amerika yose.
Ufu wa maluŵa gha cingoma wa vyaka 7,300 wasangika mu mphepete ya Caribbean. Cingoma ca kale cikalimikanga mu Mexico ya kumwera, Amerika Yapakati, na kumpoto kwa Amerika ya Kumwera vyaka 7,000 ivyo vyajumpha. Vingoma vya kale vyakusangika mu phanga la Guila Naquitz mu Oaxaca nvya vyaka pafupifupi 6,250; vya kale comene kufuma ku mapanga pafupi na Tehuacan nvya vyaka 5,450.
Kuthandazgika Kumpoto
[lembaso | kulemba source]Pafupifupi vyaka 4,500 ivyo vyajumpha, cingoma cikamba kuthandazgika kumpoto. Cikalimika dankha mu New Mexico na Arizona pafupifupi vyaka 4,100 ivyo vyajumpha. Mu vyaka 1,000 vyakwamba vya mumuwilo wa Khristu, kulima cingoma kukathandazgika comene kumpoto. Kulima na kurya cingoma kukulu mu Amerika ya Kumpoto ya kumafumiro kukamba pafupifupi 900 mumuwilo wa Khristu. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakadumula nkholongo zikulu na madimba gha utheka kuti ŵalime cingoma. Kusazgikira kwa kulima cingoma vyaka 500 mpaka 1,000 ivyo vyajumpha kukakolerana na kucepa kwa nkhono za maji ghawemi, izo zikukhwaskika luŵiro na kusintha kwa malo.
Mazina
[lembaso | kulemba source]Zina la Cingelezi lakuti maize likufuma ku Cisipanya maíz, kufuma ku Citaíno mahis. Carl Linnaeus wakagwiliskira ntchito zina ili mu Zea mays. Zina lakuti maize likutemweka mu kasandiro na pa caro cose cifukwa likung'anamula mbuto iyi pera, kupambana na corn, ilo lili na ng'anamulo zinandi kuyana na malo. Vyaro vinandi vikugwiliskira ntchito maize, ndipo corn likugwiliskirika ntchito comene mu U.S. na vyaro vinyake vicoko vya Cingelezi. Mu vyaro ivyo vikugwiliskira ntchito maize, lizgu lakuti corn lingang'anamula mbuto yiliyose, nga ni tirigu mu Ungelezi. Kagwiliskiro ka corn pa cingoma kakamba nga ni kufupiska kwa "Indian corn" mu Amerika ya Kumpoto mu vyaka vya m'ma 1700. Mu Citumbuka, lizgu lakuti cingoma likugwiliskirika ntchito pa cakumera na pa cisonga.
Msandi wa mbiri ya vyakulya Betty Fussell wakulemba kuti kuyowoya lizgu lakuti corn nkhunjira mu kung'anamulika kwautesi kwa ciyowoyero na mbiri. Nga ni Ŵangelezi, Ŵasipanya ŵakachema cingoma kuti panizo, lizgu la mbuto zose, nga umo Ŵaitaliya ŵakacitira na polenta. Ŵangelezi pamanyuma ŵakacichema "tirigu wa Turkey" panji "corn wa Ŵaindiya".
Mawupu gha pakati pa vyaro ghakuwona maize kuŵa zina liwemi. Lizgu ili likugwiliskirika ntchito na Wupu wa Vyakulya na Ulimi wa UN, na mu mazina gha mawupu ghanandi gha cingoma mu Mexico, India, Australia, Nigeria, Ghana, South Africa, na Zimbabwe. Mu United States, maize na corn ghangagwiliskirika ntchito mwakusinthana.
Kulima
[lembaso | kulemba source]Kukura pambere pa Columbus
[lembaso | kulemba source]Cingoma cikukhumba ŵanthu kuti cipandike. Mbuto za teosinte zikuwa ku cisonga zekha, kweni za cingoma ca panyumba yayi. Cingoma cose cikafuma ku kuŵetika kamoza mu Mexico ya kumwera pafupifupi vyaka 9,000 ivyo vyajumpha. Mitundu ya kale comene iyo yicalipo ni ya mapiri gha Mexico. Cingoma cikathandazgika kufuma apa kuya ku malo ghapasi na mu Amerika yose mu nthowa ziŵiri zikulu. Cikafika mu mapiri gha Ecuador vyaka 8,000 ivyo vyajumpha panji kujumpha, mu Amerika Yapakati ya pasi pofika vyaka 7,600 ivyo vyajumpha, na mu madambo gha mapiri gha Colombia pakati pa vyaka 7,000 na 6,000 ivyo vyajumpha.
Vyakumera vyakwamba vya cingoma vikapanga cingoma cimoza cicoko pa cakumera. Ŵaolmec na Ŵamaya ŵakalima mitundu yinandi ya cingoma mu Amerika Yapakati yose; ŵakaciphika, kucisira na kucinozga mwa nixtamalization. Pofika vyaka 3,000 ivyo vyajumpha, cingoma cikaŵa pakati pa mdawuko wa Ŵaolmec, kusazgapo kalendala, ciyowoyero, na majandulo ghawo.
Ŵamapuche ŵa Chile ŵakalimanga cingoma pamoza na quinoa na kacewere pambere Ŵasipanya ŵandize. Pambere Ufumu wa Inca undakure, cingoma cikaguliskikanga na kunyamulika mpaka kumwera ku Argentina, panyake kufuma ku Chile kujumpha mapiri gha Andes.
Kusinthana kwa Columbus
[lembaso | kulemba source]Pamanyuma pa kufika kwa Ŵaulaya mu 1492, Ŵasipanya ŵakaryanga cingoma, ndipo ŵakupenja na ŵalonda ŵakaciwezgera ku Ulaya. Ŵasipanya ŵakatemwanga comene cingwa ca tirigu kuluska cingoma. Ufu wa cingoma ukagwiliskirikanga ntchito yayi pa cingwa ca mgonelo, cifukwa pa nyengo iyo ŵakagomezganga kuti tirigu pera ndiyo yingasanduka thupi la Khristu.
Cingoma cikathandazgika ku caro cose cifukwa cingakura mu nyengo zakupambana. Cikalimika mu Spain vyaka makhumi ghacoko pamanyuma pa maulendo gha Columbus ndipo pamanyuma cikathandazgika ku Italy, Afilika ya Kumanjiliro, Philippines na kunyake. Pofika vyaka vya m'ma 1600, cikaŵa cakulya ca ŵalimi ŵakavu mu Ulaya ya Kumwera. Pofika vyaka vya m'ma 1700, cikaŵa cakulya cikulu ca ŵalimi ŵa France ya kumwera na Italy, comene nga ni polenta mu Italy.
Apo cingoma cikanjizgika mu ulimi wa Kumanjiliro, cikapokereka makola cifukwa ca kupanga kunandi. Kweni luŵiro suzgo likulu la kusoŵa vyakulya vyakukwana likawoneka kulikose uko cikaŵa cakulya cikulu. Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakasambira kunyika cingoma mu maji gha alkali, ghakupangika na milota na laimu, kufuma pafupifupi 1200–1500 pambere Khristu. Ŵakacitanga nthena kuti ŵawuskepo vikokoso, kweni ici cikafumiska so niacin, vitamini B, iyo kusoŵa kwake kukwiziska nthenda ya pellagra. Apo nthowa iyi na kurya vyakulya vyakupambana vikamanyikwa na kugwiliskirika ntchito, pellagra yikamalira mu vyaro vyakukura. Nthenda iyi yicalipo mu malo gha vyakulya vicoko na mu misasa ya ŵakuthaŵa umo ŵanthu ŵakuthemba cingoma cakupika.
Kuŵeta kwa Kale
[lembaso | kulemba source]Kuŵeta cingoma pambere pa mbiri yakulembeka kukapangiska vyakumera vikulu ivyo vikupanga vingoma vikulu. Kuŵeta kwa mazuŵa ghano kukamba na ŵanthu awo ŵakasankhanga mitundu yakupanga comene mu minda yawo na kuguliska mbuto ku ŵalimi ŵanyake. James L. Reid wakaŵa yumoza mwa ŵakwamba na ŵakupunda comene, ndipo wakapanga Reid's Yellow Dent mu ma 1860. Ntchito izi zakwamba zikathemba kusankha kunandi na kusankha vyakumera pamanyuma pa kutolera ufu wa maluŵa. Ntchito za pamanyuma zikasazgapo kusankha kwa cingoma ku mzere, mitundu yakusazganika kufuma ku mitundu yakuŵetika mu mbumba yimoza, na mitundu yakusazganika kaŵiri ya mitundu yinayi, iyo yikapunda comene. Ndondomeko za kuŵeta za mayunivesite zikaŵa zakuzirwa comene pa kupanga na kunjizga mitundu yakusazganika ya mazuŵa ghano.
Kufuma mu ma 1940, mitundu yiwemi comene ya cingoma yaŵa mitundu yakusazganika ya mbumba yakwamba kufuma ku mitundu iyo yanozgeka pa vimanyikwiro vinyake, nga ni vyakupangika, vyakukhozga thupi, kuzizipizga cilala, vibenene na nthenda. Kuŵeta kwa kale na kusintha vyakuhara vyose viŵiri vyasazgira vyakupangika na kucepeska khumbo la minda, mankhwala gha vibenene, maji, na feteleza. Pali ukaboni wakususkana pa usange nkhongono ya cakumera cimoza kupanga yasazgikira mu vyaka makhumi vyaumaliro. Ici cikulongora kuti kusintha kwa vyakupangika kukukolerana na kupendama kwa mahamba, kuleka kuwa, kuzizipizga kulimika pafupi na pafupi, kuzizipizga nthenda na vibenene, na vimanyikwiro vinyake vya ulimi.
Mitundu yinyake ya cingoma yaŵetika kuti yipange vingoma vinandi; izi ndizo zikupanga "vingoma vicoko" ivyo vikurika nga ni dende mu vyakulya vya Asiya. Mtundu wa maluŵa luŵiro wakuchemeka cingoma cicoko ukapangika kovwira kusanda, cifukwa mbumba zinandi zingasangika mu caka cimoza. Mtundu unyake wa olotón wakolerana na tuvinyama tucoko twa kukora naitirojeni, utu tukupeleka ku cakumera magaŵa 29–82 pa 100 gha naitirojeni yake. Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Kunozga Cingoma na Tirigu (CIMMYT) ukwendeska ndondomeko ya kuŵeta kwa kale kuti upeleke mitundu yiwemi, kufuma mu ma 1980. Mbuto za mitundu yakusazganika zikuthandazgika mu Afilika kwizira mu ntchito yake ya Cingoma Cakuzizipizga Cilala ca Afilika.
Mitundu ya kale ya ku tropiki yicali kasupe wakuzirwa kweni wambura kugwiliskirika ntchito makola wa vyakuhara vya kuzizipizga nthenda na vibenene. Vyakuhara ivi vingasazgika mu mitundu yakupanga comene. Vyakuhara vyambura kusangika kanandi vya cilato ici vikasangika na Dao na Sood mu 2014. Mu 2018, Zerka Rashid wa CIMMYT wakasanga vigaŵa viphya vya vyakuhara ivyo vikuzizipizga nthenda ya mahamba ya mapira.
Kusintha Vyakuhara
[lembaso | kulemba source]Cingoma cakusintha vyakuhara cikaŵa cimoza mwa vyakulya 26 vyakusintha vyakuhara ivyo vikalimikanga pa malonda mu 2016. Cinandi comene ni cingoma ca Bt. Cingoma cakusintha vyakuhara cikulimika kufuma 1997 mu United States na Canada; pofika 2016, magaŵa 92 pa 100 gha cingoma ca U.S. ghakaŵa ghakusintha vyakuhara. Mu 2011, cingoma cakuzizipizga mankhwala gha mikoza na cakuzizipizga vibenene cikalimikanga mu vyaro vyakujumpha 20.
Mu Lupya 2000, vyakulya vya mtengo wa madola mpaka miliyoni 50 vikawezgereka cifukwa vikaŵa na cingoma cakusintha vyakuhara ca Starlink, ico cikazomerezgeka pa vyakulya vya viŵeto pera.
Kulima
[lembaso | kulemba source]Cifukwa cikuzizipizga kuzizima yayi, mu malo gha nyengo yapakati cingoma cikwenera kupandika mu nyengo ya kufunda kwakwamba. Misisi yake kanandi njambura kuzika, ntheura cakumera cikuthemba unyowevu wa dongo. Pakuti cikugwiliskira ntchito nthowa ya C4 pa usanisinuru, cingoma cikugwiliskira ntchito maji makola kuluska vyakumera vya C3 nga ni soya. Cingoma cikukhwaskika comene na cilala apo sisi likufuma, apo maluŵa ghali pafupi kupokera ufu. Mu United States, vuna liwemi likalongolerekanga usange cingoma cikaŵa "pa makongono pofika 4 Vuna", nangauli mitundu ya mazuŵa ghano kanandi yikujumpha ici. Cingoma ca silage cikuvunika apo cakumera cicali ciŵisi. Cingoma ca shuga cikuvunika apo mbuto zili mu "nyengo ya mkaka", pamanyuma pa kupokera ufu wa maluŵa kweni pambere sitachi yindapangike. Cingoma ca minda cikusiyika mu munda mpaka nyengo yitali kuti mbuto zikome makola, ndipo nyengo zinyake cikuvunika mu nyengo ya kuzizima panji pakwamba pa nyengo ya kufunda. Kuzirwa kwa unyowevu wa dongo wakukwana kukuwoneka mu vigaŵa vinandi vya Afilika, uko cilala ca nyengo zinyake kanandi cikunanga cingoma na kwiziska njara. Nangauli cikulimika comene mu nyengo zakunyowa na zakufunda, cingakura mu nyengo zakuzizima, zakufunda, zakomira panji zakunyowa, ntheura ni cakumera cakuzizipizga comene.
Ŵanthu ŵa kale ŵa Amerika ŵakapandanga cingoma mu tumapiri tucoko twa dongo, mu ndondomeko ya Ŵadumbu Ŵatatu. Cingoma cikakhazganga nchunga; nchunga zikapelekanga naitirojeni kufuma ku mabakiteriya agho ghakukhala pa misisi yawo; ndipo nyungu zikaphimbanga dongo kukanizga mikoza na kufumbuka kwa maji.
Kuvuna
[lembaso | kulemba source]Cingoma ca shuga, ico cikuvunika pambere pa cingoma ca mbuto, cikukhwima mu mazuŵa 60 mpaka 100 kuyana na mtundu. Vuna litali la cingoma ca shuga lingapangika mwa kupanda mitundu iyo yikukhwima luŵiro na pacoko pacoko, panji kupanda vigaŵa vyakupambana pa masabata ghaŵiri ghaliwose.
Cingoma ico cikuvunika nga ni mbuto cingasiyika mu munda nyengo yitali, nanga ni myezi, pamanyuma pakuti canozgeka; cingavunika na kusungika mu vikokoso usange cikomira.
Kuyana na Unduna wa Ulimi wa U.S., mu vyaka 40 kufuma 1855 mpaka 1894, ntchito iyo yikakhumbikwanga kupanga cipimo cimoza ca cingoma yikacepa kufuma maora ghanayi na maminiti 34 mpaka maminiti 41 pera. Pambere pa 1940, cingoma cinandi mu Amerika ya Kumpoto cikavunikanga na mawoko. Ici cikakhumbanga ŵantchito ŵanandi na visangalalo vya pamoza vya kusenda. Kufuma mu ma 1850, makina ghanyake ghakamba kovwira. Pa mawoko panji na makina, cingoma cose cikuvunika, ndipo cikukhumba ntchito yinyake ya kufumyamo mbuto. Vingoma vyose kanandi vikasungikanga mu nkhokwe. Mazuŵa ghano nkhokwe izi zili zicoko cifukwa minda yinandi ya mazuŵa ghano yikuvuna mbuto na makina ghakulu na kuzisunga mu matanki. Makina agha ghakudumula cikhuni yayi; ghakuciguza waka pasi, ndipo cikusyala pasi kuŵa feteleza wa dongo. Makina ghakupatula makoko na cisonga, ghakusunga mbuto pera.
Kusunga Mbuto
[lembaso | kulemba source]Kukomeska nkhwakuzirwa kuvikilira panji kucepeska kunangika na wowa, iyo yikunanga mbuto na poizoni. Usange mbuto zili na unyowevu unandi, vilwero vya kukomeska vikugwiliskirika ntchito mwa kupuzga mphepo yakufunda mu mbuto. Ici cingakhumba nkhongono zinandi za mphepo zakuyaka na magesi.
Kupangika
[lembaso | kulemba source]Cingoma cikulimika comene pa caro cose, ndipo cikupangika cinandi pa caka kuluska mbuto yiliyose. Mu 2020, cingoma cose ca caro capasi cikaŵa matani biliyoni 1.16, ndipo U.S. yikalongozga na magaŵa 31.0 pa 100. China yikapanga magaŵa 22.4 pa 100.
Mu Mpupulu 2026, mitengo ya cingoma ya munthazi yikafika pacanya comene kufuma Vuna 2023, cifukwa ŵanthu ŵakalindilira kucepa kwa cingoma ca U.S. na khumbo likulu la caro cose. Lipoti la USDA la Mpupulu 2026 likacepeska kulongolera kwa vyakupangika vya cingoma ca U.S.
Vibenene na Nthenda
[lembaso | kulemba source]Vinthu vinandi vingananga kukura kwa cingoma, kusazgapo vinyama vyambura fupa la msana, mikoza, na tuzirombo twa nthenda.
Cingoma cili pa ngozi ya nthenda zinandi za wowa, mabakiteriya, na tubungulu. Izo zikuzirwa pa vyacuma ni nthenda za mahamba, za cingoma, na za cikhuni. Nthenda zinyake za wowa zikupanga poizoni wakofya nga ni aflatoxin. Mu United States mu 2022, nthenda yakunanga comene yikaŵa tar spot, iyo yikatayiska vipimo miliyoni 116.8.
Cingoma cikutaya madola biliyoni yimoza caka ciliconse mu U.S. kufuma ku vibenene viŵiri vikulu, cibenene ca Ulaya cakuboola cikhuni na mphutsi za misisi. Cibenene cinyake cikulu ni mbozi ya fall armyworm, iyo yaŵa suzgo likulu so mu Afilika na mu Malaŵi.
Fufuzi wa cingoma ni cibenene cikulu ca mbuto zakusungika. Mbozi yinyake ni cibenene cikulu ca cingoma mu Asiya.
Mphutsi za nematode nazo zikunanga cingoma. Panyake cakumera ciliconse ca cingoma cili na mphutsi izi, ndipo unandi wawo mu misisi ungaŵa "ukulu comene". Zikupangiska vyakumera kuleka kukura, nyengo zinyake mu munda wose, comene para pali so kusoŵa maji na mikoza yinandi.
Vyakumera vinandi vingasuskana na cingoma na kucepeska vyakupangika. Kulaŵilira kungaŵa kuwuskapo mikoza na mawoko panji makina, na moto, panji na mankhwala gha mikoza.
Kagwiliskiro
[lembaso | kulemba source]Vyakulya
[lembaso | kulemba source]Cingoma na ufu wa cingoma ni vyakulya vikulu mu vigaŵa vinandi vya caro capasi. Cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga sitachi. Sitachi ya cingoma yingasinthika kupanga shuga wa cingoma. Cingoma cingapangika moŵa wa bourbon. Mafuta gha cingoma ghakufumyika ku mtima wa mbuto.
Kale, ŵanakazi ŵa Amerika Yapakati ŵakagwiliskiranga ntchito libwe la kusira kusira cingoma kuŵa ufu. Ŵamama ŵakugwiliskiranga ntchito so cingoma nga ni phala la ŵana ŵakuleka kunkha. Pamanyuma pa kupangika kwa viŵiya vya dongo, Ŵaolmec ŵakamba kuphika cingoma pamoza na nchunga, kusazgira vyakukhozga thupi mu cakulya cikulu. Nangauli cingoma cili na niacin, yikugwiliskirika ntchito mu thupi yayi kwambura nixtamalization. Ŵamaya ŵakagwiliskiranga ntchito ufu uwu kupanga phala na tamale.
Cingoma ni cakulya cikulu ca Mexico. Masa ndiyo cigaŵa cikulu ca tortilla, atole na vyakulya vinyake vinandi vya Amerika Yapakati.
Bowa wa cingoma, wakuchemeka huitlacoche, uwo ukukura pa cingoma, ni cakulya cakutemweka mu Mexico.
Ufu wa cingoma ukupangika phala lakukhwima mu midawuko yinandi: polenta ya Italy, angu ya Brazil, mămăligă ya Romania, grits za U.S., pap ya South Africa, na sadza, nsima, ugali na mazina ghanyake mu vigaŵa vinyake vya Afilika. Cingoma cikanjizgika mu Afilika na Ŵapwitikizi mu vyaka vya m'ma 1500, ndipo caŵa cakulya cikulu comene ca Afilika.
Cingoma ca shuga, mtundu uwo uli na shuga munandi na sitachi yicoko, cikurika cambura kukhwima nga ni cingoma cakuwocha panji cakuphika.
Vyakukhozga Thupi
[lembaso | kulemba source]Mbuto za cingoma ca shuga zaziŵisi zili na magaŵa 76 pa 100 gha maji, 19 gha shuga na sitachi, 3 gha purotini, na 1 gha mafuta. Mu magalamu 100, mpuzi za cingoma zikupeleka macalorie 86 ndipo ni kasupe uwemi wa mavitamini gha B, thiamin, niacin (usange yafumyika), na folate. Cingoma cili na maamino acid ghanyake ghakukhumbikwa ghacoko, ndico cifukwa ni kasupe uheni wa purotini. Purotini za nchunga zikukwaniska izo za cingoma.
Vyakulya vya Viŵeto
[lembaso | kulemba source]Cingoma ni kasupe mukulu wa vyakulya vya viŵeto. Mu United States, vyakulya vya viŵeto ni pafupifupi magaŵa 40 pa 100 gha cingoma cose ico cikugwiliskirika ntchito mu caro. Nga ni mbuto, mbuto zakomira zikugwiliskirika ntchito nga ni vyakulya vya viŵeto. Kanandi zikusungika pa cisonga mu nkhokwe, panji kufumyika na kusungika mu matanki. Para mbuto zikugwiliskirika ntchito pa viŵeto, cakumera cinyake cose cingagwiliskirika ntchito pamanyuma nga ni vyakulya, vyakugonapo viŵeto, panji feteleza wa dongo. Para cakumera cose cikugwiliskirika ntchito pa viŵeto, kanandi cikudumulika na kupangika silage, cifukwa ngakugaya makola na ngakunowa ku viŵeto kuluska ivyo vyakomira. Kale, cingoma cikawunjikikanga mu milu pamanyuma pa kuvuna kuti cikome so. Pamanyuma cikasungikanga myezi mpaka cikaperekekanga ku viŵeto. Mu malo gha ku tropiki, cingoma cikuvunika caka cose na kupelekeka ciŵisi ku viŵeto.
Vinthu vya Usungunu
[lembaso | kulemba source]Sitachi ya cingoma yingapangika pulasitiki, nsalu, ulimbo, na vinthu vinyake vinandi vya usungunu. Maji agho ghakufuma pa kusira cingoma na maji ghakugwiliskirika ntchito mu mafakitale na mu kusanda kukuzga tuvinyama tucoko.
Vyakotchera
[lembaso | kulemba source]Cingoma ca viŵeto cikugwiliskirika ntchito pa kufundiska; masitovu ghapadera gha cingoma ghakugwiliskira ntchito cingoma panji makuni ghakusirika kupanga kufunda. Visonga vya cingoma vingagwiliskirika ntchito nga ni vyakotchera. Cingoma cikugwiliskirika ntchito kupanga mafuta gha ethanol. Mtengo wa vyakulya ukukhwaskika na kagwiliskiro ka cingoma pa vyakotchera: kagwiliskiro aka kakusazgira khumbo, ntheura na mtengo wa cingoma. Nyumba ya magesi ya vyakotchera vya vyamoyo ku Strem, mu Austria, yikamba kugwira ntchito mu 2005.
Mu Midawuko ya Ŵanthu
[lembaso | kulemba source]Mu Amerika Yapakati, cingoma cikuwonekera nga ni nkhongono ya umoyo, ndipo cikusopeka nga ni ciuta wa cingoma, kanandi wanakazi. Mu U.S., vingoma vyajambulika pa mizati ya nyumba ya mphala ya caro. Nyumba ya Cingoma mu Mitchell, South Dakota, yikugwiliskira ntchito vingoma vya mitundu yakupambana kupanga vithuzi pa malinga ivyo vikusinthika caka ciliconse. Cithuzi ca simenti ca Munda wa Cingoma mu Dublin, Ohio, cikulongora vingoma mahandiredi mu munda wa utheka. Ntonga ya cingoma na vingoma viŵiri vyakukhwima yikulongoreka pa ndalama ya Croatia ya lipa limoza.
Mbuto za cingoma nyengo zinyake zikulongora wofi, cifukwa cingoma cikupelekeka ku nkhuku, izo zikulongora ŵanthu ŵa wofi. Mu myezi pambere pa kuwiska ulongozgi mu Chile mu 1973, ŵakususka Allende ŵakaponyanga cingoma ku malo gha ŵankhondo kuti ŵamuwiske.