Visola vya Malaŵi mu 2025
Nkhani iyi ikulongosola vya chisola chiphya. Antheura, ivi vyalembeka pano vingasintha nyengo iliyose mwakuyendela lumoza na umo chisola chikuyendela mpaka bungwe ilo likwendeska vya chisola liuluske vyakulondezga vyakuzomelezgeka. Vyakuphala vyakukwambilila vingaẁa vyambula kugomezgeka, ndipo vyakulemba vya kuumalilo kwa nkhani iyi vingaẁa vyakulongola apo nkhani yafika sono yayi. (September 2025) |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||
Presidential election | |||||||||||||||||||||||||||||||||
| Registered | 7,203,390 | ||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Turnout | 76.39% ( | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||
All 229 seats in the National Assembly 115 seats needed for a majority | |||||||||||||||||||||||||||||||||
This lists parties that won seats. See the complete results below. | |||||||||||||||||||||||||||||||||
| Lua error: bad argument #2 to 'title.new' (unrecognized namespace name 'Portal'). |
Ŵandale ŵa Malaŵi ŵakalemba pa 16 September 2025 kuti ŵagwire ntchito ya President, maloboti 229 gha National Assembly na ŵakutemwa mu vyaru vyose 509.[1]
Mbiri ya chiŵeruzo
[lemba | kulemba source]Chiŵeruzo ichi nchakujumpha cha chachiŵiri chaka cha malamulo gha phindu la chiŵiri lichitira kuti ŵandale ŵanandi ŵapezge mwayi, lichitira kuti pambere chiŵeruzo cha 2019 cha Malaŵi chibwiyike ndipo pa 2020 chindale cha President chikhalepo icho chizgaŵira ŵanthu lamuliro. Mu July 2024, United Transformation Movement (UTM) yachimbira ku Tonse Alliance, ndipo Malawi Congress Party (MCP) yikaŵa yo yikagwilira pa chiŵeruzo pa njila yikuru.[2]
Njira ya chiŵeruzo
[lemba | kulemba source]President wa Malaŵi wakwahlulika na two-round system. Nangauli munthu waliyose wakusankha ŵanthu mu chiŵeruzo chachiŵiri, chindale chikulengeka mu masiku 30. Maloboti gha National Assembly ghakwahlulika mu ŵarendaŵa ŵa nyumba yumoza na first-past-the-post voting.[3]
Mwa maluso gha Malawi Electoral Commission, ŵandale 7.2 miliyoni ŵakalembeka pa masuzgo ghathatu gha ku enrol, na ŵakadzi ŵaŵa ŵakalembedwa 57% ya ŵandale.[4] Pa 65%, ŵandale awo ŵali na ulemu wakulondezga ŵakalembeka pang’ono ku cha 80% cha 2019.[5]
Vyaparty na mafumu
[lemba | kulemba source]- Malawi Congress Party (MCP) – party ya boma ya President Chakwera; yikaŵa pa chiŵeruzo yumoza na UTM kufuma ku Tonse Alliance mu 2024.[6]
- Democratic Progressive Party (DPP) – party ya opposition; yikakhazikiska President wakale Peter Mutharika mu August 2024.[7]
- People's Party (PP) – yikathandikwa na President wakale Joyce Banda, uyo wakalengekaso kampeni yake pa June 2025.[8]
- United Democratic Front (UDF) – yikakhazikiska na Atupele Muluzi, yikulongosora kuti yikhozga kukwaska chiŵeruzo chabe. [9]
- United Transformation Movement (UTM) – kufuma pa kufwa kwa mphutsi Saulos Chilima, Vice-President Michael Usi wakakhala leader wa m’bodzi mwa party. Pakumaliya, Dalitso Kabambe wakapambana chiŵeruzo cha leader.[10]
Ŵanthu ŵa kukwaska chiŵeruzo
[lemba | kulemba source]Olemba
[lemba | kulemba source]- Lazarus Chakwera – President wakale; yikakhazikiska MCP mu August 2024.[11] Running mate ni Vitumbiko Mumba, wakale Minister wa Trade na Industry na Labour.
- Peter Mutharika – President wakale (2014–2020); wakakhazikiska DPP.[12] Running mate ni Jane Ansah, wakale Chairperson wa Malawi Electoral Commission.
- Joyce Banda – President wakale (2012–2014); wakalongosora candidacy yake pa 23 June 2025.[13] Running mate ni Khumbo Kachali, wakale Vice-President mu 2012–2014.
- Dalitso Kabambe – wakale Governor wa Reserve Bank of Malawi na candidate wa UTM. Running mate ni Matthews Mtumbuka.[14]
- Atupele Muluzi – UDF president. Running mate ni Dr. Rex Kalolo.[15]
Kampeni
[lemba | kulemba source]Kampeni yikayamba pa 14 July 2025 ku Bingu International Conference Centre (BICC) ku Lilongwe, na yikamalira pa 14 September, masabata ghaŵiri pambere chiŵeruzo cha 16 September 2025.[16]
Mafumbo gha President
[lemba | kulemba source]Taskforce ya Presidential Debates, yikachitira mwa MISA Malawi, yikaphalira debates na National Democratic Institute. First debate yikachitika pa 21 August 2025 ku BICC na ku broadcast nationwide.[17] Debate ya second yikapangwa pa 9 September 2025. Ŵanthu ŵakuru, kusazgapo President Lazarus Chakwera na wakale President Peter Mutharika, aŵa ŵakaŵa kuti ŵalephera ku thamanga.[18]
Lupingu la mtende na Public Affairs Committee
[lemba | kulemba source]Pa 8 September 2025, PAC yikachita National Day of Prayers na kusaina Peace Declaration ku BICC ku Lilongwe. Ŵanthu ŵanandi, kusazgapo President Lazarus Chakwera, Joyce Banda, Atupele Muluzi, na Dalitso Kabambe, ŵikasimikizga kulimbikira mtende pa chiŵeruzo.[19]
PAC Chairperson, Monsignor Patrick Thawale, wakalongosora kuti chiŵeruzo chizgakhalira mwa mtende na kugwilira ntchito pambere na pambere pa chiŵeruzo.[20]
Ukaboni
[lemba | kulemba source]- ↑ "What is at stake in Malawi's elections?". BBC. 1 Sekutembala 2025. Retrieved 1 Sekutembala 2025.
- ↑ "Fragments of opinion after UTM quit the Tonse Alliance". Malawi24. 13 Julayi 2024. Retrieved 26 Juni 2025.
- ↑ "Malawi: Electoral system". Inter-Parliamentary Union. Retrieved 26 Juni 2025.
- ↑ "4 million women register to vote in 2025". The Nation. 24 Disembala 2024. Retrieved 26 Juni 2025.
- ↑ "Malawians vote for president with their southern African nation gripped by economic turmoil". AP News. Retrieved 16 Sekutembala 2025.
- ↑ "Fragments of opinion after UTM quit the Tonse Alliance". Malawi24. 13 Julayi 2024. Retrieved 26 Juni 2025.
- ↑ "Malawi's main opposition endorses ex-president Mutharika to run in 2025". Reuters. 18 Ogasiti 2024. Retrieved 26 Juni 2025.
- ↑ "Joyce Banda says Malawi needs a new vision". Nyasa Times. 23 Juni 2025. Retrieved 26 Juni 2025 – via AllAfrica.
- ↑ "Atupele Muluzi accuses DPP of succession fears ahead of 2025 elections". Malawi24. 22 Juni 2025. Retrieved 26 Juni 2025.
- ↑ "Dalitso Kabambe wins landslide victory at UTM Convention". Malawi24. 18 Novembala 2024. Retrieved 31 Julayi 2025.
- ↑ "Chakwera secures MCP backing for 2025 race". Reuters. 9 Ogasiti 2024. Retrieved 26 Juni 2025.
- ↑ "Malawi's main opposition endorses ex-president Mutharika to run in 2025". Reuters. 18 Ogasiti 2024. Retrieved 26 Juni 2025.
- ↑ "Joyce Banda says Malawi needs a new vision". Nyasa Times. 23 Juni 2025. Retrieved 26 Juni 2025 – via AllAfrica.
- ↑ "Dalitso Kabambe Picks Mathews Mtumbuka as Running Mate Ahead of September 16 Presidential Poll". Malawi Freedom Network. 27 Julayi 2025. Retrieved 31 Julayi 2025.
- ↑ "I'm not backing anyone – Muluzi". Malawi24. 26 Julayi 2025. Retrieved 31 Julayi 2025.
- ↑ "Malawi's official campaign season begins as MEC opens 60-day window". Malawi24. 14 Julayi 2025. Retrieved 5 Ogasiti 2025.
- ↑ "Malawi's 2025 Presidential Debates: Dates, Parties and What to Expect". www.zodiakmalawi.com. Retrieved 3 Sekutembala 2025.
- ↑ Mhone, Macmillan (21 Ogasiti 2025). "Chakwera, APM shun presidential debate". Nation Online (in American English). Retrieved 3 Sekutembala 2025.
- ↑ "Chakwera Leads Rivals in Smiles and Handshakes at Peace Prayers — But Usi and Mutharika Nowhere to Be Seen". Nyasa Times (in British English). 8 Sekutembala 2025. Retrieved 9 Sekutembala 2025.
- ↑ "Presidential Candidates Successfully Sign Peace Declaration-Crucial Step Towards 2025 General Elections". Public Affairs Committee (in American English). 10 Sekutembala 2025. Retrieved 15 Sekutembala 2025.