Jump to content

Maji

Kufuma Wikipedia

Maji ni cakusazganika ca usungunu ico cimanyikwiro cake ni H2O. Ni cinthu ico cikujulika, cambura kunowa, cambura kununkha, ndipo pafupifupi cambura mtundu. Ndigho ghakupanga comene milonga, nyanja, na nyanja zikulu za caro capasi. Maji ndigho so ghakupanga vyamoyo vyose ivyo tikumanya, ndipo mu vyamoyo ghakusungunura vinthu vinyake. Maji ngakuzirwa ku umoyo wose uwo tikumanya, nangauli ghakupeleka nkhongono za ntchito za vyakulya yayi. Cifukwa cakuti ghali mu vyamoyo vyose, ghakusintha yayi luŵiro, ghali kulikose pa caro capasi, ndipo ghali na nkhongono yikulu ya kusungunura, maji kanandi ghakuchemeka "cakusungunulira ca caro cose".

Cifukwa cakuti kufunda na kukanikizga kwa pa caro capasi kuli pafupi na umo maji ghangaŵira mu mitundu yitatu pa nyengo yimoza, maji ghali pa caro capasi nga ni cakukhwima, camaji, na mpweya. Ghakupanga vula na tumaji tucoko twa mu mphepo. Maŵingu ghakupangika na tumaji tucoko na ayisi, uko ndiko maji ghakukhwima. Para ayisi wagaŵika ucokoucoko, wangawa nga ni sinowu. Maji gha mpweya ni mvuchi.

Maji ghakuphimba pafupifupi magaŵa 71 pa 100 gha caro capasi, ndipo nyanja zikulu ndizo zili na maji ghanandi comene (pafupifupi magaŵa 96.5 pa 100). Maji ghacoko ghali pasi pa dongo (1.7), mu ayisi wa ku Antarctica na Greenland (1.7), na mu mphepo nga ni mvuchi, maŵingu, na vula (0.001). Maji ghakwenda nyengo zose mu kazungulizgo ka maji: kufumbuka, kufuma mu mabani gha mbuto, kusanduka maji, kuwa nga ni vula, na kuthika, ndipo kanandi ghakufika ku nyanja.

Maji ghakugwira ntchito yikulu mu vyacuma vya caro cose capasi. Pafupifupi magaŵa 70 pa 100 gha maji ghawemi agho ŵanthu ŵakugwiliskira ntchito ghakuya ku ulimi. Kulowa somba mu maji gha mcere na ghawemi kwaŵa, ndipo kucali, nthowa yikulu ya vyakulya mu vigaŵa vinandi vya caro capasi. Malonda ghanandi gha kutali ghakunyamulika na ngalawa pa nyanja, milonga, na ngalande. Maji ghanandi, ayisi, na mvuchi vikugwiliskirika ntchito pa kuziziska na kufundiska mu mafakitale na mu nyumba. Maji ni cakusungunulira ciwemi ca vinthu vinandi, ntheura ghakugwiliskirika ntchito comene mu mafakitale, pa kuphika, na pa kusuka.

Muzu wa Lizgu

[lembaso | kulemba source]

Lizgu la Cingelezi lakuti water likufuma ku Cingelezi ca kale wæter.

Vimanyikwiro

[lembaso | kulemba source]

Maji (H2O) ni cakusazganika ca usungunu. Para kufunda nkhwapakati, ni cinthu camaji cambura kunowa na cambura kununkha, pafupifupi cambura mtundu kweni na ubuluu pacoko. Ndico cakusazganika ico casandika comene, ndipo nyengo zinyake cikuchemeka "cakusungunulira ca caro cose" cifukwa cikusungunura vinthu vinandi kuluska camaji cinyake ciliconse.

Pa Caro Capasi

[lembaso | kulemba source]

Kasandiro ka maji ni kusanda kwenda, kugaŵika, na uwemi wa maji pa caro cose capasi. Kasandiro ka maji gha pasi pa dongo, ka ayisi, ka maji gha mukati mwa caro, na ka nyanja zikulu ni vigaŵa vyake.

Vyakufumapo pa Umoyo

[lembaso | kulemba source]

Pa kasandiro ka vyamoyo, maji ghali na vimanyikwiro vinandi vyakuzirwa pa kukura kwa umoyo. Umoyo wose uwo tikumanya ukuthemba maji.

Vyakufumapo pa Ŵanthu

[lembaso | kulemba source]

Mu mbiri, ŵanthu ŵakakura comene kufupi na milonga na nthowa zikulu za maji. Mesopotamiya, ilo ni limoza mwa malo agho ŵanthu ŵakambira kukhala mwandondomeko, likaŵa pakati pa milonga yikulu ya Tigirisi na Yufurate; ŴaEguputo ŵa kale ŵakathembanga comene Nayelo. Roma nayo yikazengeka m'mphepete mwa mlonga wa Tiber mu Italiya.

Kugaŵika mu Kawiro

[lembaso | kulemba source]

Maji ghanandi mu caro cose ca mlengalenga ghakupangika pa nyengo iyo nyenyezi zikupangika.

Dango, Ndyali, na Masuzgo

[lembaso | kulemba source]

Ndyali ya maji ni ndyali iyo yikukhwaskika na maji na vyuma vya maji. Maji, comene maji ghawemi, ni cuma cakuzirwa pa caro cose capasi, ndipo ni cifukwa cikulu ca mphindano zinandi za ndyali.

Mu Mdawuko

[lembaso | kulemba source]

Maji ghakuwoneka nga ni cakutozga mu visopa vinandi. Visopa ivyo vili na kusuka kwa cisopa ni Cikhristu, Cihindu, Cisilamu, Ciyuda, na vinyake. Kubizgika kwa munthu mu maji ni sakaramente yikulu ya Cikhristu (iyo yikuchemeka ubatizo).