Jump to content

Alijebra

Kufuma Wikipedia

Polynomial equation: 2x^2 + 4x - 6 = 0
Algebra ya pulayimale yikusambira kuti ivyakuyaniska ivi vikuzirwa na vipimo vichi, ivyo vyakupangika mwakugwiliskira nchito za masamu.
Signature of the ring of integers
Algebra yakudumura yikusambira magulu gha algebra, nga umo mphete ya vipendeko vyambura kugaŵika vikuchemeka pamoza na nchito za kusazga () na kwandaniska ().

Algebra ni chigaŵa cha masamu icho chikukhwaskana na ndondomeko zambura kuwoneka, izo zikuchemeka magulu gha algebra, na kugwiriskira nchito mazgu mukati mwa ndondomeko izo (ivyo vikuchemeka viyelezgero). Ni kusazgirako kwa masamu ghakwamba, icho chikwiza na vyambura-kumanyikwa na nchito zinyake padera pa nchito za masamu ghakwamba, nga kusazga na kwandaniska.

Algebra ya pulayimale ndiyo nthowa yikuru ya algebra iyo yikusambizgika mu masukulu. Iwo ukusanda mazgu gha masamu mwakugwiliskira nchito vyakusintha vya vigaŵa vyambura kumanyikwa, na kukhumba kumanya kuti ni mikhaliro wuli iyo mazgu agha ghali ghaunenesko. Kuti ŵacite nthena, ŵakugwiriskira nchito nthowa zakupambana-pambana zakusinthira vyakuyaniska kuti ŵapature vinthu vyakusintha vya vigaŵa. Algebra ya mzere ni chigaŵa chakukolerana chomene na algebra ya pulayimale, icho chikufufuza vyakuyaniska vya mzere na kunozgeka kwake, ivyo vikuchemeka magulu gha vyakuyaniska vya mzere. Chikupereka nthowa zakusanga vipimo ivyo vikwaniska vyakuyaniska vyose mu gulu pa nyengo yimoza, na kusambira gulu la vigaŵa ivi.

Algebra yakudumura yikusambira magulu gha algebra, ivyo vikupangika na gulu la vinthu vya masamu pamoza na nchito yimoza panji zinandi izo zikulongosoreka pa gulu ilo. Ni kusazgirako kwa algebra ya pulayimale na ya mzere, chifukwa chikuzomerezga vinthu vinyake padera pa vipendeko na nchito zambura kuŵa za masamu ghakwamba. Chikupambaniska pakati pa mitundu yakupambana-pambana ya magulu gha algebra, nga magulu, mphete, na minda, kuyana na unandi wa nchito izo zikugwiriskirika ntchito na madango agho ghakulondezgeka, ghakuchemeka madango ghakuzomerezgeka. Algebra ya wonse na sambiro la mikhaliro vikupereka vipangiro vyakuwaneko kuti vifufuze vipimo vyambura kuwoneka ivyo vikulongosora magulu ghakupambana-pambana gha algebra.

Nthowa za algebra zikasambika dankha mu nyengo yakale kuti zithaske masuzgo ghapadera mu vigaŵa nga geometry. Ichi chikasintha mu vilimika vya m'ma 800 na Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī, uyo wakanozga algebra kuŵa chigaŵa chakujipeleka cha masamu, chakupambana na geometry. Ŵasandi ŵakwamba ŵakalongosoranga vyakuyaniska na vyakuvitatuza mwakugwiliskira nchito mazgu na vifupikizgo, m'paka mu vilimika vya m'ma 1500 na 1600, apo nthowa yakukhwima ya viwimbo (symbols) yikapangika. Pakati pa vilimika vya m'ma 1800, uzelu wa algebra ukasazgirapo kuluska sambiro la vyakuyaniska pera na kusazgako mitundu yakupambana-pambana ya nchito na magulu gha algebra. Algebra yikukhwaskana na vigaŵa vinandi vya masamu, nga geometry, topology, sambiro la vipendeko, na calculus, kweniso vigaŵa vinyake, nga logic na kasandiro kakuzenga pa vyakuwonekera.

Ng'anamuro na Muko wa Lizgu

[lemba | kulemba source]

Algebra ni nthambi ya masamu iyo yikusambira magulu gha algebra na nchito izo ghakugwiliskira ntchito.[1] Gulu la algebra ni gulu la vinthu vya masamu ilo lilije kuŵa lambura kanthu, nga vipendeko vyambura kugaŵika, pamoza na nchito za algebra izo zikulongosoreka pa gulu ilo, nga kusazga na kwandaniska.[2][lower-alpha 1] Algebra yikufufuza malango, mikhaliro yose, na mitundu ya magulu gha algebra. Mu magulu ghanyake gha algebra, yikuwoneseska umo vinthu vyakusintha (vyambura-kumanyikwa) vikugwiriskirika ntchito mu vyakuyaniska na umo vingachitikira kuvisintha.[4][lower-alpha 2]

Kanandi algebra yikupulikiskika kuŵa kusazgirako kwa masamu ghakwamba.[8] Masamu ghakwamba ghakusambira nchito nga kusazga, kuwuskapo, kwandaniska, na kugaŵa, mu chigaŵa chinyake cha vipendeko, nga vipendeko vyaunenesko.[9] Algebra ya pulayimale njiyo mlingo wakwamba wa kudumuka. Nga umo masamu ghakwamba ghakucitira, yikujikanizga ku mitundu yinyake ya vipendeko na nchito. Yikusazgirapo nchito izi mwakuzomerezga unandi wambura kumanyikwa mu mtundu wa vyambura-kumanyikwa padera pa vipendeko.[10] Mlingo wapachanya wa kudumuka ukusangika mu algebra yakudumura, iyo yikumara yayi pa chigaŵa chinyake ndipo yikuwoneseska magulu gha algebra nga magulu na mphete. Yikuluta kuluska nchito zamasamu ghakwamba mwakusazgaposo mitundu yinyake ya nchito.[11] Algebra ya wonse njakudumura comenecomene chifukwa yikupulikira yayi magulu gha algebra ghapadera, kweni yikufufuza mikhaliro ya magulu gha algebra mwaunenesko.[12]

Title page of The Compendious Book on Calculation by Completion and Balancing
Lizgu lakuti algebra likufuma ku mutu wa buku la al-Khwarizmi lakuti Al-Jabr.[13]

Lizgu lakuti algebra nyengo zinyake likugwiriskirika ntchito mwakucepa kuti likung'anamurenge waka algebra ya pulayimale panji algebra yakudumura yekha.[14] Para likugwiriskirika ntchito nga zina lakuŵerengeka, algebra ni mtundu unyake wa gulu la algebra uwo ukukhwaskana na malo gha vector agho ghali na mtundu unyake wa nchito ya viŵiri viŵiri, iyo yikuchemeka nchito yakuŵiriska.[15] Kulingana na umo vikuyowoyekera, algebra yingayowoyaso za vigaŵa vinyake vya algebra, nga Lie algebra panji algebra yakukolerana.[16]

Lizgu lakuti algebra likufuma ku lizgu la Chiarabu lakuti الجبر (al-jabr), ilo pakwamba likang'anamuranga opareshoni yakuchizgira viwangwa. Mu vilimika vya m'ma 800 C.E., lizgu ili likaŵa na ng'anamuro la masamu apo Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi, uyo wakasambiranga masamu ku Persia, wakagwiriskira ntchito lizgu ili kuti wazunure nthowa yakusinthira vyakuyaniska. Wakagwiriskira ntchito lizgu ili pa mutu wa buku lake, ilo mutu wake ukung'anamulika kuti al-Kitāb al-Mukhtaṣar fī Ḥisāb al-Jabr wal-Muqābalah [Buku Lakulongosora Kupenda mwa Kumalizga na Kulinganiza]. Mutu uwu ukang'anamulika mu Chilatini kuti Liber Algebrae et Almucabola.[lower-alpha 3] Lizgu ili likanjira mu Chingelezi mu vilimika vya m'ma 1500 kufuma ku Chiitaliya, Chisipanishi, na Chilatini cha mu nyengo ya Ŵamitundu.[18] Pakwamba, ng'anamuro lake likaŵa waka pa fundo yakuti kufundizga vyakuyaniska, ndikuti, uzeru wa kusintha vyakuyaniska vyakuvinandi mwakukhumba kuvitatuza. Ichi chikasintha mu vilimika vya m'ma 1800[lower-alpha 4] apo uzelu wa algebra ukasazgirapo kuti ukwatire kusambira mitundu yakupambana-pambana ya nchito na magulu gha algebra pamoza na madango ghakuzomerezgeka ghawo, malango agho ghakulondezgeka.[21]

Vigaŵa Vikuru

[lemba | kulemba source]

Algebra ya Pulayimale

[lemba | kulemba source]
Diagram of an algebraic expression
Umo mazgu gha algebra ghakulembeka:
  1 – chikwezgo (exponent)
  2 – muwandaniso (coefficient)
  3 – chigaŵa (term)
  4 – chiwimbo cha nchito (operator)
  5 – chigaŵa cambura-kusintha (constant term)
  – cambura-kusintha (constant)
  – vyambura-kumanyikwa (variables)

Algebra ya pulayimale, iyo yikuchemekaso algebra ya sukulu, ndiyo ni algebra yakale chomene ndiposo yakuzirwa chomene.[22] Ni generalization ya masamu ghakwamba iyo yikuthemba pa vyakusintha (vyambura-kumanyikwa) na kusanda umo mazgu gha masamu ghangasinthira.[23]

Masamu ghakwamba ni kasandiro ka nchito za manambara. Ghakufufuza umo manambara ghakusazgikira na kusinthika mwakugwiliskira ntchito kusazga, kuwuskapo, kwandaniska, kugaŵa, kuwoneska (exponentiation), kufumiska misisi (roots), na logarithimu. Mwachiyelezgero, nchito ya kusazga yikusazga manambara ghaŵiri, ghakuchemeka vyakusazgika, kuŵa nambara yachitatu, iyo yikuchemeka muzgoro, nga umo .[9]

Algebra ya pulayimale yikuthemba pa nchito zenezo waka kweni yikuzomerezga vyambura-kumanyikwa padera pa manambara ghaŵaka. Vyambura-kumanyikwa ni viwimbo vya vinthu ivyo vindamanyikwe panji ivyo vyambura kumanyikwa. Vikupangiska kuti wanthu ŵayowoye ukoli uwo munthu wandaumanye mwakukhwima, na kuyowoya malango ghakumanyikwa agho ghali ghaunenesko, kwambura kupwelelera manambara agho ghakugwiriskirika ntchito. Mwachiyelezgero, cakuyaniska chikuŵa cha masamu ghakwamba ndipo chikulongora kuyana kwa manambara agha ghekha. Para tikapoka manambara na vyambura-kumanyikwa, tingayowoya dango likuru ilo likulongosoreka ku kunozgeka kose kwa manambara, nga dango la kusintha malo (commutative property) la kwandaniska, ilo likulongosoreka mu cakuyaniska .[23]

Mazgu gha algebra ghakupangika mwakugwiliskira nchito za masamu ghakwamba kuti akole pamoza vyambura-kumanyikwa na manambara. Mwakuyana na umo vikuŵira, vilembo vichoko nga ni , , na vikwimira vyambura-kumanyikwa. Mu vinthu vinyake, viwimbo vyapasi (subscripts) vikusazgikako kupambaniska vyambura-kumanyikwa, nga , , na . Vilembo vichoko-choko nga ni , , na kanandi ghakugwiriskirika ntchito pa vyambura-kusintha (constants) na vyakusazgirako pa kwandaniska (coefficients).[lower-alpha 5] Mazgu ghakuti ni mazgu gha algebra ghakupangika mwa kuchulukizga nambara 5 na cambura-kusintha na kusazgako nambara 3 ku ivyo vikusangika. Vyakuwoneska vinyake vya mazgu gha algebra ni na .[25]

Mazgu ghanyake gha algebra ghakuŵa nga mazgu ghakukhwaskana na mazgu ghaŵiri pamoza. Cakuyaniska ni mazgu ghakupangika mwa kuyerezgera mazgu ghaŵiri, kuyowoya kuti ghakuyana waka. Ichi chingalongoreka mwakugwiliskira nchito chiwimbo cha kuyana (), nga . Vyambura-kuyana vikukhwaskana na mtundu wakupambana wa kuyerezgera, kuyowoya kuti vigaŵa viŵiri ivi ni vyakupambana. Ichi chingalongoreka mwakugwiliskira ntchito viwimbo nga chiwimbo cha kuchepa (), chiwimbo cha kuluska (), na chiwimbo cha kupambana (). Kupambana na mazgu ghanyake, mazgu agha ghangaŵa ghaunenesko panji ghautesi, ndipo unenesko wawo ukuthemba pa mtengo wa vinthu ivyo vikusintha. Mwachiyelezgero, mazgu ghakuti ni ghaunenesko usange ni 2 panji −2, ndipo ghautesi mwakupambanako. Ma equation ghakukhala na vyambura-kumanyikwa vingagaŵika mu ma equation ghakumanyikwa (identity equations) na ma equation ghakukhazikika (conditional equations). Ma equation ghakumanyikwa ghali ghaunenesko pa vyose ivyo vingapelekeka ku vyambura-kumanyikwa, nga cakuyaniska . Ma equation ghakukhazikika ghakuŵa ghaunenesko waka pa vinyake vyakusintha. Mwachiyelezgero, cakuyaniska ni chaunenesko waka usange ni 5.[26]

Chakulinga chikuru cha algebra ya pulayimale nkhumanya mtengo uwo mazgu ghakuyowoyeka ghaunenesko. Ici cingacitika mwa kusintha na kugwiliskira nchito mazgu mwakuyana na malango ghanyake. Fundo yikuru njakuti nchito yiliyose iyo yikuchitika ku chigaŵa chimoza cha cakuyaniska yikweneraso kuchitika ku chigaŵa chinyake. Mwachiyelezgero, usange munthu wawuskako 5 ku chigaŵa cha kumaryero, wakwenerato kuwuskako 5 ku chigaŵa cha kumalyero kuti ŵalinganiske vigaŵa vyose viŵiri. Chilato cha ndondomeko izi nkhupatura chinthu icho munthu wakukhumba ku chigaŵa chimoza, ndondomeko iyo yikumanyikwa kuti nkhumazga cakuyaniska kwa chinthu icho chikusintha. Mwachiyelezgero, cakuyaniska chingamazgika kwa mwa kusazgako 7 ku vigaŵa vyose viŵiri, ivyo vikupatura ku chigaŵa cha kumaryero na kusanga cakuyaniska .[27]

Pali nthowa zinyake zinandi izo zikugwiriskirika ntchito kumazga ma equation. Kupepuska kukugwiriskirika ntchito kuti chiŵike mazgu ghakusuzga na ghanyake ghakuyana kweni ghapusu. Mwachiyelezgero, mazgu ghakuti ghangaŵikika na mazgu ghakuti chifukwa mwa dango la kugaŵanya.[28] Pa mazgu agho ghali na vyambura-kumanyikwa vinandi, kuŵikirapo m'malo mwake (substitution) ni nthowa yakumanyikwa yakusinthira chinthu chimoza na mazgu ghakuyana ghambura kusazgako cambura-kusintha ico. Mwachiyelezgero, usange munthu wamanya kuti , wangapepuska mazgu ghakuti na kusanga . Munthowa yakuyana, usange munthu wamanya mtengo wa cambura-kusintha chimoza, wangagwiriskira ntchito umo kumanya mtengo wa vinyake.[29]

Graph of equation "y = 0.5x − 1"
Ma equation gha algebra ghangagwiriskirika ntchito kulongosora vithuzi vya geometry. Mtengo wose wa na uwo ukumazga cakuyaniska ukupulikiskika kuŵa songo. Vikulembeka nga mzere wa cikuwundi, wakukwera, mu giraf yakucanya.

Ma equation gha algebra ghangamasulika mu geometry kuti ghalongosore viŵelengero vya malo mu mtundu wa giraf. Vinthu vyakupambana-pambana ivyo vili mu equation vikupulikikwa nga ni maryeruzgo, ndipo vigaŵa ivyo vikumazga equation vikung'anamulika nga ni fundo za giraf. Mwachiyelezgero, usange yikuŵikika pa zero mu equation , mbwenu yikwenera kuŵa negative one kuti equation yiŵe yaunenesko. Ichi chikung'anamura kuti mafupa gha ghakuti ni chigaŵa cha giraf ya equation. Mafupa gha ghakuti , mwakupambanako, ghakumazga yayi equation ndipo ntheura ghali yayi chigaŵa cha giraf. Grafu yikukhwaska chiŵelengero chose cha x,y paŵiri awo ŵakumazga equation.[30]

Ma Polynomial

[lemba | kulemba source]

Polynomial ni mazgu ghakuchitika na chigaŵa chimoza panji vinandi ivyo vikusazgika panji kuwuskika pakati pawo, nga . Chigaŵa chilichose ni cambura-kusintha, cambura-kumanyikwa, panji muzgoro wa cambura-kusintha na vyambura-kumanyikwa. Cambura-kumanyikwa chilichose chingakwezgeka ku chikwezgo cha cipendeko cambura kupambika (positive integer). Polynomial ya chigaŵa chimoza yikuchemeka monomial, apo polynomial za vigaŵa viŵiri na vitatu zikuchemeka binomial na trinomial. Digiri ya polynomial ni mtengo wapachanya wa muzgoro wa vikwezgo vya vyambura-kumanyikwa (pakati pa vigaŵa vyake) (4 mu chiyelezgero ichi pacanya).[31] Ma polynomial gha digiri yimoza ghakuchemeka ma polynomial gha mzere. Algebra ya mzere yikusambira magulu gha ma polynomial gha mzere.[32] Polynomial yikuchemeka univariate panji multivariate, kuyana na usange yikugwiriskira ntchito cambura-kumanyikwa chimoza panji vinandi.[33]

Kugaŵaniska ni nthowa yakugwiriskira ntchito kupepuska ma polynomial, kupangiska kuti chiŵe chapusu kuvisanda na kumanya vigaŵa ivyo vikuŵa zero. Kugaŵaniska nkhulembaso polynomial kuŵa muzgoro wa vigaŵaniso vinandi. Mwachiyelezgero, polynomial yingagaŵaniskika kuŵa . Polynomial yose njizero pekha usange chimoza mwa vigaŵaniso vyake ni zero, ndikuti, usange ni −2 panji 5.[34] Pambere vilimika vya m'ma 1800 vindafike, vigaŵa vinandi vya algebra vikaŵanga vya equation ya polynomial, equation iyo yikasangika para munthu wakuyaniska polynomial na zero. Kuyezgayezga kwakwamba kwa kumazga ma equation gha polynomial kukaŵa kwakuti ŵalongore vyakumazga mu mazgu gha misisi ya nth. Muzgoro wa equation ya polynomial ya digiri yachiŵiri ukuperekeka na fomula ya quadratic[35]

Mayankho gha madigiri ghatatu na ghanayi ghakupelekeka na mafomula gha cubic na quartic. Palije mayankho ghakumanyikwa ghakumazgira madigiri ghapachanya, nga umo vikawonekera mu vilimika vya m'ma 1800 na fundo ya Abel-Ruffini.[36] Nanga ni para mayankho ghakumanyikwa ghalipo yayi, mayankho ghakuyana waka ghangasangika mwakugwiliskira nchito vipangizo vya manambara nga nthowa ya Newton-Raphson.[37]

Fundo yikuru ya algebra yikuti equation yiliyose ya univariate polynomial ya digiri yiwemi iyo yili na coefficients yeneco panji yakusuzga yili na yankho limoza lakusuzga. Ntheura, polynomial yiliyose ya digiri yiwemi yingagaŵika mu ma polynomial gha mzere. Fundo yikuzirwa iyi yikakhozgeka kukwambilira kwa vilimika vya m'ma 1800, kweni yikupereka yayi nthowa yiliyose yakusangirapo vyakumazga.[38]

Algebra ya Mzere

[lemba | kulemba source]

Algebra ya mzere yikwamba na kusambira ndondomeko za ma equation gha mzere.[39] Equation njakumzere usange yingalembeka mu njila ya , apo , , ..., na ni vyambura-kusintha. Vyakuyelezgera ni na . Ndondomeko ya ma equation gha mzere ni gulu la ma equation gha mzere agho munthu wakukhumba kusanga vyakumazga vyakuyana pakati pawo.[40]

Ma matrix ni magulu ghakuŵungana gha manambara mwakachilato (rows na columns) agho ghakambiliranga kwiziliska nga chiwimbo chakufinya na chakuyana mwakukwana cha ndondomeko za ma equation gha mzere.[41] Mwachiyelezgero, ndondomeko ya ma equation yingalembeka nga apo , na ni ma matrix

Kuyana na vinjeru vya chiŵelengero cha mizere na mizati, ma matrix ghangasazgika, ghangandaniskika, ndipo nyengo zinyake ghangapiluskika (ghangawendeskeka mwakupiluka).[lower-alpha 6] Nthowa zose zakumazgira ndondomeko za mzere zingalongosoreka nga vyakuwendeska matrix mwakugwiliskira nchito izi. Mwachiyelezgero, kumazga ndondomeko yamucanya nkhupenja matrix yakupiluskika iyo apo ni matrix ya identity. Penepapo, kwandaniska ku mkono wamazere mbali zose ziŵiri za equation ya matrix yamucanya na munthu wakusanga muzgoro wa ndondomeko ya ma equation gha mzere nga[42]

Nthowa zakumazgira ndondomeko za ma equation gha mzere zikwambira ku izo zili zapafupi kumanya, nga kwiza-mu-malo-mwa (substitution)[43] na kuwuskapo (elimination),[44] kufika ku vipangizo vyapachanya ivyo vikugwiliskira ntchito ma matrix, nga dango la Cramer, kuwuskapo kwa Gauss, na kugaŵaniska kwa LU.[45] Ndondomeko zinyake za ma equation nizambura-kuyana (inconsistent),[46] ndikuti, vyakumazga vilipo yayi chifukwa ma equation ghakususkana wene.[lower-alpha 7] Ndondomeko zakuyana zili na yankho limoza lakupambanapambana panji viŵelengero vyambura kumazgika vya vyakumazga.[47][lower-alpha 8]

Kusambira malo gha vector na mapu gha mzere nkhukuru mu algebra ya mzere. Malo gha vector ni gulu la algebra ilo likupangika na gulu (set) lino lili na kusazga uko kukupangiska kuŵa gulu la abelian na kwandaniska na cipendeko (scalar multiplication) uko kukuyanapo na kusazga (wonani malo gha vector kuti mumanye vinandi). Mapu gha mzere ni nchito (function) pakati pa malo gha vector iyo yikuyanapo na kusazga na kwandaniska na cipendeko. Pa nkhani ya malo gha vector ghakumalira, ma vector na mapu gha mzere ghangayimilirika na ma matrix. Ichi chikung'anamura kuti masambiro gha ma matrix na malo gha vector ghakumalira ghakuyana waka. Comenecomene, malo gha vector ghakupereka nthowa yachitatu yakulongosolera na kugwiliskira ntchito ndondomeko za ma equation gha mzere.[48] Kwiza pa mkhalidwe uwu, matrix ni chithunzithunzi cha mapu gha mzere: usange munthu wakusankha msingi wanyake wakulongosolera ma vector agho ghakusinthika, mbwenu ivyo vikulembeka mu matrix vikupereka vyakufumapo vya kugwiliskira ntchito mapu gha mzere ku ma vector gha msingi.[49]

Graph of two linear equations
Ma equation gha mzere agho ghali na vyambura-kumanyikwa viŵiri ghangang'anamulika nga mizere. Yankho la ndondomeko ya ma equation gha mzere ni apo mizere yikukhwaskana.

Ndondomeko za ma equation zingang'anamulika nga vithunzithunzi vya geometry. Ku ndondomeko zakuŵa na vyambura-kumanyikwa viŵiri, equation yiliyose yikwimira mzere mu malo gha mibaru yiŵiri. Apo mizere yiŵiri yikukhwaskana ndipo ni yankho la ndondomeko yose chifukwa apa ndipapera apo pakumazga equation yakwamba na yachiŵiri pamoza. Ku ndondomeko zambura-kuyana, mizere yiŵiri yikwenda mwakuyana kwambura kukhwaskana, ndikuti, palije yankho chifukwa yikukhwaskana yayi nakale. Usange ma equation ghaŵiri ngambura kujipima paŵiri, ghakulongosora mzere umoza wene, ndikuti, yankho la equation yimoza njakumazgaso equation yinyake. Vyakuyanapo ivi vikupangiska kuti munthu wasange vyakumazga mwakuwona pa giraf, kulemba ma equation na kumanya apo ghakukhwaskana.[50] Fundo zenezi zikugwira ntchito so ku ndondomeko za ma equation zakuŵa na vyambura-kumanyikwa vinandi, kweni kupambana nkhwakuti ma equation agha ghakulongosora yayi mizere kweni vithunzithunzi vyapachanya kuluska. Mwachiyelezgero, ma equation gha vyambura-kumanyikwa vitatu ghakuyana na mabwalo mu malo gha mibaru yitatu, ndipo apo mabwalo ghose ghakukhwaskana ndipo pakumazga ndondomeko ya ma equation.[51]

Algebra Yakudumura

[lemba | kulemba source]

Algebra yakudumura, iyo yikuchemekaso algebra ya sono,[52] njakusambira magulu gha algebra. Gulu la algebra ni chiwongo cha kupulikiska nchito pa vinthu vya masamu, nga kusazga kwa vipendeko. Apo algebra ya pulayimale na algebra ya mzere zikugwira ntchito pakati pa vipimo vya magulu gha algebra ghakupambanapambana, algebra yakudumura yikutora nthowa yikuru kuluska, yakuyaniska umo magulu gha algebra ghakupambanirana na mitundu yose ya magulu gha algebra iyo yiliko, nga magulu, mphete, na minda.[53] Kupambana kukuru pakati pa mitundu iyi ya magulu gha algebra nkhu chiŵelengero cha nchito izo zikugwiliskira ntchito na madango agho ghakuzomerezgeka.[54] Mu masambizgo gha masamu, algebra yakudumura yikwimira kalasi yapachanya ya ku yunivesite iyo ŵakusambira masamu ŵakusambira pamanyuma pakumazga makalasi gha algebra ya mzere.[55]

Diagram of binary operation
Magulu ghanandi gha algebra ghakuzirwa pa nchito zaŵiri (binary operations), izo zikutora vinthu viŵiri kuŵa vyakwiza-mu nchito ndipo vikuvikoleranga kuŵa chinthu chimoza kuŵa vyakufumamo, nga umo kusazga na kwandaniska vikuchitira.

Pa mkhalidwe wakuzomerezgeka, gulu la algebra ni gulu la vinthu[lower-alpha 9] lakuzikapo, pamoza na nchito yimoza panji zinandi.[lower-alpha 10] Algebra yakudumura yikukhumbisiska comenecomene nchito zaŵiri,[lower-alpha 11] izo zikutora vinthu viŵiri vilivyose mu gulu lakuzikapo kuŵa vyakwiza-mu, ndipo zikuvipeleka ku chinthu chinyake mu gulu ili kuŵa chakufumamo.[59] Mwachiyelezgero, gulu la algebra lili na vipendeko vyakuŵelenjera () kuŵa gulu lakuzikapo na kusazga () kuŵa nchito yake yaŵiri.[57] Gulu lakuzikapo lingaŵa na vinthu vinyake kupambuka vipendeko, ndipo nchito zake nizakukakikizgika yayi ku nchito zaumaliro za masamu pera.[60] Mwachiyelezgero, gulu lakuzikapo la gulu la symmetry la chinthu cha geometry likupangika na kusintha kwa geometry, nga kuzingilizga, apo munsi mwake chinthu chikukhalilira chambura-kusintha. Nchito yake yaŵiri ni kukolerana kwa mapu, iyo yikutora vyakusintha viŵiri kuŵa vyakwiza-mu ndipo yili na chakusintha icho chikufuma pa kugwiliskira ntchito chakusintha chakwamba kulondezgeka na chachiŵiri kuŵa chakufumamo.[61]

Sambiro la Magulu

[lemba | kulemba source]

Algebra yakudumura yikupatuliska magulu gha algebra kuyana na madango panji maxiom agho nchito zake zikuzomerezga na chiŵelengero cha nchito izo zikugwiliskira ntchito. Mtundu wa chiyambipo comenecomene ni gulu (group), ilo lili na nchito yimoza ndipo likukhumba kuti nchito iyi njakukolerana (associative) ndiposo yili na chinthu cha identity na vinthu vyakupiluska. Nchito njakukolerana usange kalongozgero ka kugwiliskira ntchito kanandi kalije mphampha, ndikuti, usange [lower-alpha 12] nchakuyana na ku vinthu vyose. Nchito yili na chinthu cha identity panji chinthu chambura-kusintha usange chinthu chimoza e chilipo icho chikusintha yayi mtengo wa chinthu chilichose chinyake, ndikuti, usange . Nchito yili na vinthu vyakupiluska usange ku chinthu chilichose pali chinthu chakuwelengana icho chikuwuskapo vya . Usange chinthu chikugwira ntchito pa icho chakupiluska chake mbwenu muzgoro ni chinthu chambura-kusintha e, chakulongosoreka mwakuzomerezgeka nga . Gulu la algebra lililose ilo likukwaniska vikhumbikwa ivi ni gulu.[63] Mwachiyelezgero, ni gulu ilo lapangika na gulu la vipendeko vyambura kugaŵika pamoza na nchito ya kusazga. Chinthu chambura-kusintha ni 0 ndipo chinthu chakupiluska cha cipendeko chilichose ni .[64] Vipendeko vyakuŵelenjera pamoza na kusazga, kususkana na ivi, vikupanga yayi gulu chifukwa vili pera na vipendeko vyakuzomerezgeka ndipo ntheura vikusoŵa vinthu vyakupiluska.[65]

Sambiro la magulu likusanda umo magulu ghaliri, pamoza na fundo za musingi nga fundo yikuru ya magulu gha abelian ghakumalira na fundo ya Feit-Thompson.[66] Iyi yachiŵiri yikaŵa njira yikuru yakwambilira mu chimoza mwa vinthu vikuru comenecomene mu masamu vya vilimika vya m'ma 1900: nchito yakugwirira pamoza, iyo yikatora mapeji ghakuluska 10,000 mu majenali ndipo yikafuma comenecomene pakati pa 1960 na 2004, iyo yikafiskira ku kupatuliska magulu ghapusu ghakumalira kwakukwana.[67]

Sambiro la Mphete na Sambiro la Munda

[lemba | kulemba source]

Mphete ni gulu la algebra lino lili na nchito ziŵiri izo zikugwira ntchito mwakuyana na kusazga na kwandaniska kwa vipendeko ndipo zikuchemeka na kulembeka mwakuyana. Mphete ni gulu lakusinthana pasi pa kusazga: kusazga kwa mphete nkhwakukolerana, kwakusinthana, ndipo kuli na chinthu cha identity na vinthu vyakupiluska. Kwandaniska nkhwakukolerana ndiposo kwakugaŵira ku kusazga; ndikuti, na Kweniso, kwandaniska nkhwakukolerana ndipo kuli na chinthu cha identity icho chikuchemeka comenecomene 1.[68][lower-alpha 13] Kwandaniska nkhukhumbikwa yayi kuŵa kwakusinthana; usange nkhwakusinthana, munthu wali na mphete yakusinthana.[70] Mphete ya vipendeko vyambura kugaŵika () ni yimoza mwa mphete zapusu comenecomene izo zili zakusinthana.[71]

Munda ni mphete yakusinthana iyo [lower-alpha 14] ndipo chinthu chilichose ichi mbura kuŵa zero chili na chakupiluska cha kwandaniska.[73] Mphete ya vipendeko vyambura kugaŵika njambura kupanga munda chifukwa yikusoŵa vyakupiluska vya kwandaniska. Mwachiyelezgero, chakupiluska cha kwandaniska cha ni , icho ndi cipendeko cambura kugaŵika yayi. Vipendeko vyakugaŵikika, vipendeko vyeneco, na vipendeko vyakusuzga vilivyose vikupanga munda na nchito za kusazga na kwandaniska.[74]

Sambiro la mphete ni kusambira mphete, kupenja vinthu nga mphete zamunsi, mphete za mgaŵano, mphete za polynomial, na ma ideal pamoza na fundo nga fundo ya msingi ya Hilbert.[75] Sambiro la munda likukhwaskana na minda, kupenja kutandarizga kwa munda, kujara kwa algebra, na minda yakumalira.[76] Sambiro la Galois likupenja uzeru pakati pa sambiro la munda na sambiro la magulu, likujizika pa fundo yikuru ya sambiro la Galois.[77]

Sambiro la Kukhwaskana Pakati pa Magulu gha Algebra

[lemba | kulemba source]
Diagram of relations between some algebraic structures
Chithunzithunzi cha ukhwaskano pakati pa magulu ghanyake gha algebra. Mwachiyelezgero, mbali yake yapachanya kumalyo yikulongora kuti magma yikuŵa semigroup usange nchito yake njakukolerana.

Kupambuka magulu, mphete, na minda, kuli magulu ghanandi ghanyake gha algebra agho ghakusambirika na algebra. Ghakusazgamo ma magma, ma semigroup, ma monoid, magulu gha abelian, mphete zakusinthana, ma module, ma lattice, malo gha vector, algebra pa munda, na magulu ghakukolerana na ghambura kukolerana. Ghakupambana pakati pawo pa mtundu wa vinthu ivyo ghakulongosora na vikhumbikwa ivyo nchito zawo zikufiska. Ghanandi ghakukhwaskana wene pakati pawo mu ntchito yakuti gulu la musingi lingasinthika kuŵa gulu lakuzikirapo comenecomene mwakusazgirapo vikakiro.[54] Mwachiyelezgero, magma yikuŵa semigroup usange nchito yake njakukolerana.[78]

Ma homomorphism ni vipangizo vyakupenjera vinjeru vya mzimu mwakuyaniska magulu ghaŵiri gha algebra.[79] Homomorphism ni mapu ghakufuma ku gulu lakuzikapo la gulu limoza la algebra kuya ku gulu lakuzikapo la gulu linyake la algebra, ghakusunga mikhaliro yinyake ya mzimu. Usange magulu ghaŵiri gha algebra ghakugwiliskira ntchito nchito zaŵiri ndipo ghali mu mtundu na mbwenu mapu ni homomorphism usange ghakukwaniska ivi: . Kuŵako kwa homomorphism kukulongora kuti nchito mu gulu lachiŵiri la algebra yikugwira ntchito yakuyana na iyo nchito yikugwira mu gulu lakwamba la algebra.[80] Ma isomorphism ni mtundu wapadera wa homomorphism uwo ukulongora kuyanako kukuru pakati pa magulu ghaŵiri gha algebra. Isomorphism ni homomorphism yakwenerana pa chimoza-na-chimoza, ndikuti, yikupanga ukhwaskano wa chimoza-na-chimoza pakati pa vinthu vya magulu ghaŵiri gha algebra. Ichi chikung'anamura kuti chinthu chilichose cha gulu lakwamba la algebra chikuya ku chinthu chimoza chapadera mu gulu lachiŵiri, kwambura vinthu vyakusoŵa mapu mu gulu lachiŵiri.[81]

Venn diagram of a set and its subset
Vigulu vyamunsi vya algebra vikufinyikizga nchito zake ku chigaŵa cha gulu lakuzikapo la gulu la algebra lakwamba.

Chipangizo chinyake cha kuyaniska nkhukhwaskana pakati pa gulu la algebra na chigulu chamunsi cha algebra chake.[82] Gulu la algebra na chigulu chamunsi chake vikugwiliskira ntchito nchito zakuyana,[lower-alpha 15] izo zikulondezga maxiom ghakuyana. Kupambana kwapera nkhwakuti gulu lakuzikapo la chigulu chamunsi ni chigaŵa cha gulu lakuzikapo la gulu la algebra.[lower-alpha 16] Nchito zose mu chigulu chamunsi zikukhumbikwa kuŵa zakujara mu gulu lake lakuzikapo, ndikuti, zikufumiska pera vinthu ivyo vili mu gulu ili.[82] Mwachiyelezgero, gulu la vipendeko vyakwenerana pamoza na kusazga ni chigulu chamunsi cha gulu lose la vipendeko vyambura kugaŵika pamoza na kusazga. Ichi nchakuti chifukwa muzgoro wa vipendeko viŵiri vyakwenerana ni cipendeko cakwenerana kavili. Kweni gulu la vipendeko vyambura kwenerana pamoza na kusazga nichigulu chamunsi yayi chifukwa nichambura kujara: kusazga vipendeko viŵiri vyambura kwenerana vikufumiska cipendeko chakwenerana, icho ndi chigaŵa yayi cha gulu ilo lasankhika.[83]

Algebra ya wonse ni sambiro la magulu gha algebra mwaŵukuru. Nga chigaŵa cha vinjeru vyake vyakuwonera vinthu vyakuzomerezgeka, yikupwelelera yayi vinthu vyeneco ivyo vikupanga magulu ghakuzikapo ndipo yikuwona nchito izo zili na vyakwiza-mu vinandi kuluska viŵiri, nga nchito zitatu. Yikupereka chiwongo cha kupenja vinjeru vya mzimu ivyo magulu ghakupambanapambana gha algebra ghali navyo pamoza.[85][lower-alpha 17] Chimoza mwa vinjeru vya mzimu ivi vikukhwaskana na vinthu vyakuyana (identities) ivyo nivyanadi mu magulu ghakupambanapambana gha algebra. Mu mkhalidwe uwu, chinthu chakuyana ni equation yawonse panji equation iyo nyanadi ku vinthu vyose vya gulu lakuzikapo. Mwachiyelezgero, kusinthana (commutativity) ni equation yawonse iyo yikuti nichakuyana na ku vinthu vyose.[87] Mtundu wakuyana (variety) ni gulu la magulu ghose gha algebra agho ghakukwaniska vinthu vinyake vyakuyana. Mwachiyelezgero, usange magulu ghaŵiri gha algebra ghakukwaniska kusinthana mbwenu ghose ghaŵiri ni chigaŵa cha mtundu wakuyana uwo ukuyana nawo.[88][lower-alpha 18][lower-alpha 19]

Sambiro la mikhaliro likupenja umo vinthu vya masamu vikukhwaskirana na chinyake mwakugwiliskira ntchito mzimu wa mikhaliro (categories). Mkhaliro ni chiŵungano cha vinthu pamoza na chiŵungano cha vilongozgi panji "mivi" pakati pa vinthu ivi. Viŵungano ivi viŵiri vikwenera kukwaniska vikhumbikwa vinyake. Mwachiyelezgero, vilongozgi vingakolerana, panji ku kolerana: usange muvi ukuŵako kufuma ku chinthu kuya ku chinthu , ndipo muvi unyake kufuma ku chinthu kuya ku chinthu , mbwenu pakwenera kuŵakoso muvi kufuma ku chinthu kuya ku chinthu . Kukolerana kwa vilongozgi kukukhumbikwa kuŵa kwakukolerana, ndipo pakwenera kuŵako "muvi wa identity" ku chinthu chilichose.[92] Mikhaliro yikugwiliskika comenecomene mu masamu gha sono chifukwa yikupereka chiwongo chakukoleranya kuti chilongosore na kupenja vinjeru vinandi vya musingi vya masamu. Mwachiyelezgero, magulu ya vinthu ghangalongosoreka na mkhaliro wa magulu, ndipo gulu lililose lingawoneka kuŵa vilongozgi vya mkhaliro uwo uli na chinthu chimoza pera.[93]


Rhind Papyrus
Papyrus ya Rhind Mathematical kufuma ku Egypt yakale, iyo yikuŵa ya c.1650 BCE, ni chimoza cha vyolálemba vyakale comenecomene ivyo vikudumbiskana masuzgo gha algebra.

Chiyambi cha algebra chili mu kuyezgayezga kwakumazga masuzgo gha masamu agho ghakukhwaskana na kuŵelenga na viŵelengero vyambura kumanyikwa. Vyakukula ivi vikachitika mu nyengo yakale mu Babylonia, Egypt, Greece, China, na India. Chimoza mwa vyolálemba vyakale comenecomene pa masuzgo gha algebra ni Papyrus ya Rhind Mathematical kufuma ku Egypt yakale, iyo yikalembeka pafupifupi mu 1650 BCE.[lower-alpha 20] Yikudumbiskana vyakumazga vya ma equation gha mzere, nga umo vikulongosoreka mu masuzgo nga "Chinthu; chigaŵa chake chachinayi chikusazgikapo pa icho. Chikuŵa 15. Kasi chinthu ni chiwuli?" Mabuwe gha dongo gha ku Babylon kufuma pa nyengo yeneyiyo ghakulongosora nthowa zakumazga ma equation gha mzere na polynomial gha digiri yachiŵiri, nga nthowa ya kukwaniska cikwezgo.[95]

Vinandi mwa vinjeru ivi vikafika ku Ŵagiriki ŵakale. Kwambira mu vilimika vya 6 BCE, chikhumbo chawo chikuru chikaŵa geometry m'malo mwa algebra, kweni ŵakagwiliskira ntchito nthowa za algebra kumazga masuzgo gha geometry. Mwachiyelezgero, ŵakasandanga vithunzithunzi vya geometry apo utali na malo ghake vikatoleka kuŵa viŵelengero vyambura kumanyikwa ivyo vikwenera kusangika, nga umo vikawonekera mu nthowa ya Pythagoras ya mphambano wa vikwezgo viŵiri na munyuma mu buku la Euclid's Elements.[96] Mu vilimika vya 3 CE, Diophantus wakapeleka malongosoro ghakuzura gha umo wangamazgira ma equation gha algebra mu magazini ghakuchemeka Arithmetica. Ndiyo wakaŵa wakwamba kuyezgayezga kugwiliskira ntchito viwimbo (symbolic notation) kulongosora ma polynomial.[97] Ntchito ya Diophantus yikakhwaskira kukula kwa algebra ku Ŵaarabu, apo nthowa zake zinandi zikawonekera mu vinjeru na vipangizo ivyo vikagwiliskika mu algebra ya Chiarabu ya nyengo za pakati.[98] Ku China wakale, The Nine Chapters on the Mathematical Art, buku ilo likalembeka pa nyengo yakufuma ku vilimika vya 10 BCE kufika ku vilimika vya 2 CE,[99] likasandaso nthowa zakupambanapambana zakumazgira ma equation gha algebra, kusazgamo kugwiliskira ntchito vinthu vyakuyana na matrix.[100]

Chithunzi cha kuyezgayezga cha Al-Khwarizmi, chakufuma pa sitembu ya Soviet

Nkhwakususkana usange vyakukula ivi vyakale ni chigaŵa cha algebra panji ni vyakwambiliranji pera. Vikapeleka vyakumazga vya masuzgo gha algebra kweni vikaghanaghanira yayi mwamzimu wakudumura na wawonse, m'malo mwake vikakhalilira pa mkhalidwe pakuyowoya na kugwiliskika padera pera.[101] Ichi chikasintha na msandi wa masamu wa ku Persia, Al-Khwarizmi,[lower-alpha 21] uyo wakafumiska buku lake The Compendious Book on Calculation by Completion and Balancing mu 825 CE. Al-Khwarizmi wakapeleka malongosoro ghakwamba ghakuzomerezgeka ghakumazgira ma equation mwakughaŵika mu mitundu 6 yakuzomerezgeka[lower-alpha 22] ndiposo kupereka ndondomeko zakuzomerezgeka, mwakuyila-kuyila, za vyakuvimazga. Mwakuwuskapo nthowa izi ku vithunzithunzi vyapadera vya geometry na kuwona viŵelengero vyambura kumanyikwa kuŵa vinthu vyawonse vya algebra, wakakhozga chiwongo cha kugwira ntchito chakuzomerezgeka. Kusintha uku, kufuma ku kumazga masuzgo ghapadera kuya ku kukhozga nthowa yawonse, nkhwakasintha algebra kuŵa sambiro lakujimira paokha.[104] Vyakukhwaskira vinyake vyakuzirwa ku algebra vikafuma ku msandi wa masamu wa Chiarabu Thābit ibn Qurra naye so mu vilimika vya 9 CE na msandi wa masamu wa ku Persia Omar Khayyam mu vilimika vya 11 na 12.[105]

Ku India, Brahmagupta wakasanda umo wangamazgira ma equation gha digiri yachiŵiri na ndondomeko za ma equation gha vyambura-kumanyikwa vinandi mu vilimika vya 7 CE. Pakati pa vyakukula vyake vikaŵako kugwiliskira ntchito zero na vipendeko vyakusuzga (negative numbers) mu ma equation gha algebra.[106] Ŵasandi ŵa masamu ŵa ku India Mahāvīra mu vilimika vya 9 na Bhāskara II mu vilimika vya 12 ŵakakhozgaso nthowa na vinjeru vya Brahmagupta.[107] Mu 1247, msandi wa masamu wa ku China Qin Jiushao wakalemba buku la Mathematical Treatise in Nine Sections, ilo likusazgamo nthowa yakuŵelenga ya kuŵelenga mtengo wa ma polynomial, kusazgamo ma polynomial gha madigiri ghapachanya.[108]

Drawing of François Viète
Painting of René Descartes
François Viète (kumalyo) na René Descartes ŵakasanga viwimbo vyakwenerana kulongosora ma equation mwamzimu wakudumura na wachidango.

Msandi wa masamu wa ku Italy Fibonacci wakiza na vinjeru na nthowa za Al-Khwarizmi ku Ulaya mu mabuku ghake, kusazgamo Liber Abaci.[109] Mu 1545, msandi wa masamu wa mitundu yinandi wa ku Italy Gerolamo Cardano wakafumiska buku lake Ars Magna, ilo likakhwaskira vinthu vinandi mu algebra, likadumbiskana vipendeko vya mung'anamuro, ndipo likaŵa lakwamba kupeleka nthowa zawonse zakumazgira ma equation gha digiri yitatu na digiri yinayi.[110] Mu vilimika vya 16 na 17, ŵasandi ŵa masamu ŵa ku France François Viète na René Descartes ŵakiza na malembelo na viwimbo kwimira vyambura-kumanyikwa na nchito, kupangiska kuti ma equation ghalembeke mwamzimu wachidango na wakudumura. Awo ŵakaŵako panthazi pawo ŵakajighemezga pa malongosoro ghakuyowoya gha masuzgo na vyakumazga.[111] Ŵalongozgi ŵanyake ŵa mbiri ŵakuwona kukula uku kuŵa mzuŵa wakuzirwa mu mbiri ya algebra ndipo ŵakuwona ivyo vikaŵako pambere kuŵa mbiri-ntchakwamba ya algebra chifukwa vikasoŵanga mzimu wakudumura uwo ukujimira pa kugwiliskira ntchito viwimbo.[112]

Mu vilimika vya 17 na 18, kuyezgayezga kwakuluska kukachitika kupenja vyakumazga vyawonse ku ma polynomial gha digiri yankonde na yapachanya. Vyose ivi vikafiliskika.[36] Kumapeleko gha vilimika vya 18, msandi wa masamu wa ku Germany Carl Friedrich Gauss wakalongosora fundo yikuru ya algebra, iyo yikulongosora kuŵako kwa vizero vya ma polynomial gha digiri yiliyose kwambura kupeleka yankho lawonse.[19] Kwambilira kwa vilimika vya 19, msandi wa masamu wa ku Italy Paolo Ruffini na msandi wa masamu wa ku Norway Niels Henrik Abel ŵakakhozga kuti palije yankho lawonse ilo lilipo ku ma polynomial gha digiri yankonde na yapachanya.[36] Kwiza pa na pamanyuma pachoko pa vyakusanga vyawo, msandi wa masamu wa ku France Évariste Galois wakakhozga icho pamanyuma chikachemeka sambiro la Galois, ilo likapeleka kupenja kwakukuzura kwa vyakumazga vya ma polynomial apo so likakhozga msingi wa sambiro la magulu.[20] Ŵasandi ŵa masamu paukhwakuŵa ŵakamanya kuzirwa kwa sambiro la magulu ku magulu ghanyake gha masamu ndipo ŵakaligwiliskira ntchito ku vipangizo nga geometry na sambiro la vipendeko.[113]

Photo of Garrett Birkhoff
Garrett Birkhoff wakakhozga vinjeru vinandi vya msingi vya algebra ya wonse.

Kwambira pakati pa vilimika vya 19, chikhumbo mu algebra chikasintha kufuma ku kusambira ma polynomial ivyo vikakhwaskana na algebra ya pulayimale kuya ku kupenja kwakukuru kwa magulu gha algebra, ndipo ichi chikawoneka pakufuma kwa algebra yakudumura. Nthowa iyi yikapenja msingi wa maxiom wa nchito za algebra zakupambanapambana.[114] Kusangika kwa ndondomeko nyifya za algebra izo zikuzirwa pa nchito na vinthu vyakupambanapambana vikalondezga kukula uku, nga Boolean algebra, algebra ya vector, na algebra ya matrix.[115] Vyakukula vyakuzirwa vyakwamba mu algebra yakudumura vikapangika na ŵasandi ŵa masamu ŵa ku Germany David Hilbert, Ernst Steinitz, na Emmy Noether pamoza na msandi wa masamu wa ku Austria Emil Artin. Ŵakasanda mitundu yakupambanapambana ya magulu gha algebra ndipo ŵakaghapatuliska kuyana na maxiom ghawo ghakuzikapo kuŵa mitundu, nga magulu, mphete, na minda.[116]

Mzimu wa nthowa yikuru comenecomene iyo yikukhwaskana na algebra ya wonse ukaghanaghanika na msandi wa masamu wa ku England Alfred North Whitehead mu buku lake la 1898 A Treatise on Universal Algebra. Kwambira mu vya 1930, msandi wa masamu wa ku America Garrett Birkhoff wakatandarizga vinjeru ivi ndipo wakakhozga vinjeru vinandi vya msingi vya gulu ili la sambiro.[117] Kusangika kwa algebra ya wonse kukalongozgera ku kufuma kwa vipimo vinyake vinyifya ivyo vikang'anamuka pa kupanga algebra ya masamu ghanyakendikuti, kugwiliskira ntchito nthowa za algebra ku magulu ghanyake gha masamu. Algebra ya topology yikafuma mu vilimika vyakwamba vya 20, kusambira magulu gha algebra nga magulu gha topology na magulu gha Lie.[118] Mu vya 1940 na 50, algebra ya homology yikafuma, kugwiliskira ntchito nthowa za algebra kusambira homology.[119] Pafupifupi nyengo yeneyiyo, sambiro la mikhaliro likafuma ndipo lyakhala likugwira ntchito yikuru mu msingi wa masamu.[120] Vyakukula vinyake vikaŵa kupangika kwa sambiro la vimodel na kusambira algebra zamahara.[121]

Kugwiliskika Ntchito

[lemba | kulemba source]

Chikoliro cha algebra nkhutandarika comenecomene, mu masamu mwene na mu kugwiliskika kwake ku magulu ghanyake gha masamu.[122] Kupanga masamu ghanyake kuŵa gha algebra nkhu ndondomeko ya kugwiliskira ntchito nthowa na vinjeru vya algebra ku magulu ghanyake gha masamu, nga geometry, topology, sambiro la vipendeko, na calculus. Ichi chikuchitika mwakugwiliskira ntchito viwimbo mu mtundu wa vyambura-kumanyikwa kulongosora vinjeru vya masamu pa vipimo vikuru, kupangiska kuti ŵasandi ŵa masamu ŵapange vimodel vyakuzomerezgeka ivyo vikulongosora umo vinthu vikukhwaskirana na kukolerana wene.[123]

Rendered image of a sphere
Equation ya algebra yikulongosora sphere ku malo ghakwambira ghali na radius ya 1.

Nchito yimoza, iyo yikusangika mu geometry, ni kugwiliskira ntchito mazgu gha algebra kulongosora vithunzithunzi vya geometry. Mwachiyelezgero, equation yikulongosora mzere mu malo gha mibaru yiŵiri apo equation yikuyana na sphere mu malo gha mibaru yitatu. Vyakuzirwa comenecomene ku geometry ya algebra ni mitundu yakuyana ya algebra,[lower-alpha 23] izo ni vyakumazga vya ndondomeko za ma equation gha polynomial ivyo vingagwiliskika kulongosora vithunzithunzi vyapasuzgika vya geometry.[125] Kughanaghanira mwa algebra kungamazgaso masuzgo gha geometry. Mwachiyelezgero, munthu wangamanya usange na apo mzere wakulongosoreka na ukukhwaskana na dindi (circle) ilo likulongosoreka na mwakumazga ndondomeko ya ma equation ghakupangika na ma equation ghaŵiri agha.[126] Topology yikusambira vinjeru vya vithunzithunzi vya geometry panji malo gha topology ivyo vikukhalilira mwambura kusintha para vichitikirwa kusintha kwakulutilira. Topology ya algebra yikuzirwa pa vinjeru vya algebra nga sambiro la magulu kupatuliska malo gha topology. Mwachiyelezgero, magulu gha homotopy ghakupatuliska malo gha topology kuyana na kuŵako kwa majoro panji maenja mwa iwo.[127]

Sambiro la vipendeko likukhwaskana na vinjeru na ukhwaskano pakati pa vipendeko vyambura kugaŵika. Sambiro la vipendeko la algebra likugwiliskira ntchito nthowa na vinjeru vya algebra ku chipangizo ichi cha kupenja. Vyakuyelezgera ni kugwiliskira ntchito mazgu gha algebra kulongosora madango ghawonse, nga fundo yaumaliro ya Fermat, na kugwiliskira ntchito magulu gha algebra kusanda mkhalidwe wa vipendeko, nga mphete ya vipendeko vyambura kugaŵika.[128] Chipangizo chakukhwaskana ichi cha combinatorics chikugwiliskira ntchito nthowa za algebra kumazga masuzgo ghakukhwaskana na kuŵelenga, kunozga, na kukoleranya vinthu vyakupambanapambana. Chiyelezgero mu combinatorics ya algebra ni kugwiliskira ntchito sambiro la magulu kusanda ma graph na symmetries.[129] Vinjeru vya algebra vikuzirwaso ku calculus, iyo yikugwiliskira ntchito mazgu gha masamu kupenja liŵiro la kusintha na kuwungana. Yikuzirwa pa algebra, mwachiyelezgero, kupulikiska umo mazgu agha ghangasinthika na mzimu uwo vyambura-kumanyikwa vikugwira mwa iwo.[130] Logic ya algebra yikugwiliskira ntchito nthowa za algebra kulongosora na kusanda magulu na vinjeru ivyo vili musingi wa kughanaghanira kwa logic,[131] kupenja vyose viŵiri, magulu ghenegho gha masamu na kugwiliskika kwawo ku masuzgo ghakuwoneka gha logic.[132] Yikusazgamo kusambira Boolean algebra kulongosora propositional logic[133] pamoza na kupanga na kusanda magulu gha algebra ghakuyana na ndondomeko za logic zapasuzgika kuluska.[134]

Picture of Rubik's cube
Mbali za Rubik's Cube zingazingilizgika kusintha kunozgeka kwa vipande vyakupambanapambana mitundu (colored patches). Vipimo ivyo vikufuma pamanyuma (permutations) vikupanga gulu ilo likuchemeka gulu la Rubik's Cube.[135]

Nthowa za algebra zikugwiliskikaso comenecomene mu magulu ghanyake, nga sayansi za chilengechilenge. Mwachiyelezgero, zikugwiliskika kulongosora madango gha kasandiro na kumazga ma equation mu physics, chemistry, na biology.[136] Kugwiliskika kwakuyana kukusangikaso mu magulu nga economics, geography, engineering (kusazgamo electronics na robotics), na computer science kulongosora ukhwaskano, kumazga masuzgo, na kupanga vimodel vya ndondomeko.[137] Algebra ya mzere yikugwira ntchito yikuru mu artificial intelligence na machine learning, mwachiyelezgero, mwakukhozgera kuwendeska na kusanda masetu gha data ghakuru mwakuzomerezgeka.[138] Magulu ghakupambanapambana ghakuzirwa pa magulu gha algebra ghakusambirika na algebra yakudumura. Mwachiyelezgero, sayansi za vinthu nga crystallography na quantum mechanics zikugwiliskira ntchito comenecomene sambiro la magulu,[139] ilo likugwiliskikaso kusambira ma puzzle nga Sudoku na Rubik's Cube,[140] na origami.[141] Vyose viŵiri sambiro la ma code na cryptology zikuzirwa pa algebra yakudumura kumazga masuzgo ghakukhwaskana na kutuma data, nga kujiwezga na vikwaskiro (noise) na kukhozgera chitetezo cha data.[142]

Masambizgo

[lemba | kulemba source]
Diagram of a balance scale
Vipimiro vyakulinganya vikugwiliskika mu masambizgo gha algebra kovwira ŵasambiri kupulikiska umo ma equation ghangasinthika kuti ghamanye viŵelengero vyambura kumanyikwa.[143]

Masambizgo gha algebra ghakuzirwa comenecomene pa algebra ya pulayimale, chimoza mwa vifukwa ivyo algebra ya pulayimale yikuchemekaso "algebra ya sukulu". Comenecomene, yikwambiskika yayi kwambira mu masambizgo ghapachanya chifukwa yikukhumba kumanya makora masamu ghakwamba apo yikwizaso na vyakusuzga vinyake vipya ivyo vikukhwaskana na kughanaghanira kwakudumura na kwawonse.[144] Yikukhumba kuzgoŵeska ŵasambiri na mbali yakuzomerezgeka ya masamu mwakuŵawovwira kupulikiska viwimbo vya masamu, mwachiyelezgero, umo vyambura-kumanyikwa vingagwiliskika kwimira viŵelengero vyambura kumanyikwa. Kususka kwinyake ku ŵasambiri nkhwakuti, kupambana na kuŵelenga kwaumaliro, mazgu gha algebra ghakusuzga comenecomene kumazgika mwakwenderana. M'malo mwake, ŵasambiri ŵakukhumbikwa kusambira umo ŵangaghasinthira kuyana na madango ghanyake, kanandi kuti ŵamanye chiŵelengero chambura kumanyikwa.[145]

Vipangizo vinyake vyakwiziska ŵasambiri ku mbali yakudumura ya algebra vikuzirwa pa vimodel vyakuwoneka na kulongora ma equation, kusazgamo vyakuyelezgera vya geometry, vipangizo vyakugwira nawo nchito nga vikoli panji makapu, na "makina gha nchito" (function machines) ivyo vikulongora ma equation kuŵa maonekero gha kuluta patsogolo. Nthowa yimoza yikugwiliskira ntchito vipimiro vyakulinganya kuŵa nthowa yakuwoneka yakovwira ŵasambiri kupulikiska masuzgo ghakwamba gha algebra. Uzito wa vinthu vinyake pa chipimiro nchambura kumanyikwa ndipo ukwimira vyambura-kumanyikwa. Kumazga equation kukuyana na kusazga na kuwuskapo vinthu ku mbali zose ziŵiri mwakuti mbali zikhalilire mu ulinganyi mpaka chinthu chimoza pera icho chikhala pa mbali yimoza ni chinthu chambura kumanyikwa uzito wake.[146] Masuzgo gha mazgu ni chipangizo chinyake chakulongora umo algebra yikugwiliskika ku vinthu vyaunenesko vya moyo. Mwachiyelezgero, ŵasambiri ŵangapika mu mkhalidwe uwo mbale wa Naomi wali na machiyembe ghakuŵirapo kuŵiri kuluska Naomi. Pakuti ŵaŵiri wose pamoza ŵali na machiyembe 12, ŵasambiri ŵakupikika kuti ŵasange equation ya algebra iyo yikulongosora mkhalidwe uwu () na kumanya machiyembe ghaŵi agho Naomi wali nagho ().[147]

Pa vipimo vya yunivesite, ŵasambiri ŵa masamu ŵakukhwaskana na mitu yapachanya ya algebra kufuma ku algebra ya mzere na algebra yakudumura. Makalasi ghakwamba gha digiri yakwamba mu algebra ya mzere ghakuzirwa pa ma matrix, malo gha vector, na mapu gha mzere. Para ŵamalizga, ŵasambiri comenecomene ŵakwiziskika ku algebra yakudumura, uko ŵakusambira magulu gha algebra nga magulu, mphete, na minda, pamoza na ukhwaskano pakati pawo. Masambiro (curriculum) ghakuzirwa comenecomene ghakukhwaskaso vithuzi vyapadera vya magulu gha algebra, nga ndondomeko za vipendeko vyakugaŵikika, vipendeko vyeneco, na ma polynomial.[148]

Vinyake Vyakukhwaskana

[lemba | kulemba source]

References

[lemba | kulemba source]
  1. When understood in the widest sense, an algebraic operation is a function from a Cartesian power of a set into that set, expressed formally as . The addition of real numbers is an example of an algebraic operation: it takes two numbers as input and produces one number as output. It has the form .[3]
  2. Algebra is covered by division 512 in the Dewey Decimal Classification[5] and subclass QA 150-272.5 in the Library of Congress Classification.[6] It encompasses several areas in the Mathematics Subject Classification.[7]
  3. The exact meaning of the term al-jabr in al-Khwarizmi's work is disputed. In some passages, it expresses that a quantity diminished by subtraction is restored to its original value, similar to how a bonesetter restores broken bones by bringing them into proper alignment.[17]
  4. These changes were in part triggered by discoveries that solved many of the older problems of algebra. For example, the proof of the fundamental theorem of algebra demonstrated the existence of complex solutions of polynomials[19] and the introduction of Galois theory characterized the polynomials that have general solutions.[20]
  5. Constants represent fixed numbers that do not change during the study of a specific problem.[24]
  6. Kupiluskika (inversion) nkhung'anamura kusanga matrix yinyake iyo, para yandaniskika na matrix yakwamba, yikupeleka matrix ya "identity"—iyo njakuyana na cipendeko 1 pa nkhani ya kwandaniska manambara.
  7. Mwachiyelezgero, ma equation na ghakususkana wene chifukwa palije mtengo wa na uwo ungamazga ma equation ghaŵiri ghara pa nyengo yimoza.[46]
  8. Usange ndondomeko yakuyana ya ma equation yili na yankho limoza pera, ivi vikukhozga pa chiŵelengero cha vyambura-kumanyikwa na ma equation ghakujipima paŵiri. Ma equation ghakuti ghakujipima paŵiri usange ghakupeleka yayi mzimu umoza ndipo ghangafuma yayi kuchimoza na chinyake. Yankho limoza likuŵako usange chiŵelengero cha vyambura-kumanyikwa nchakuyana na chiŵelengero cha ma equation ghakujipima paŵiri. Ndondomeko zambura kumazgikirathu, kusambazgana na izi, zili na vyambura-kumanyikwa vinandi kuluska ma equation ghakujipima paŵiri ndipo zili na viŵelengero vyambura kumazgika vya vyakumazga usange nizakuyana.[47]
  9. Gulu la vinthu ni chiŵungano cha vinthu vyakupambanapambana ivyo vilije njila yakukhwaskana, nga vipendeko, ma vector, panji magulu ghanyake. Sambiro la magulu likulongosora madango na mikhaliro ya magulu.[56]
  10. Kuyana na malongosoro ghanyake, magulu gha algebra ghakusazgapo chinthu chakupambana nga chigaŵa chinyake chakusazgikapo, nga chinthu cha identity pa nkhani ya kwandaniska.[57]
  11. Magulu ghanyake gha algebra agho ghakusambirika na algebra yakudumura ghali na nchito yimoza kusazgikapo pa nchito zaŵiri. Mwachiyelezgero, malo gha vector ghakuŵa na muyeso ghali na muyeso (norm), uwo ni nchito yimoza iyo yikugwiliskikira comenecomene kukhwaskanya vector na utali wake.[58]
  12. Viwimbo na vikugwiliskika mu nkhani iyi kwimira nchito yiliyose iyo yingayana panji yambakuyana na nchito za masamu.[62]
  13. Ŵalembi ŵanyake ŵakukhumba yayi kuŵako kwa chinthu cha identity mu kwandaniska. Mphete iyo yilije chinthu cha identity mu kwandaniska nyengo zinyake yikuchemeka rng.[69]
  14. Ichi chikung'anamura kuti kwandaniska na kusazga vikugwiliskira ntchito vinthu vyakupambanapambana vya identity.[72]
  15. Kuyana na malongosoro ghanyake, chigulu chamunsi chingaŵaso na nchito zichoko.[83]
  16. Ichi chikung'anamura kuti vinthu vyose vya gulu lakwamba nivyaso vinthu vya gulu lachiŵiri kweni gulu lachiŵiri lingaŵa na vinthu ivyo vilipo yayi mu gulu lakwamba.[84]
  17. Nthowa yakupambanako pachoko yikupulikiska algebra ya wonse kuŵa sambiro la mtundu umoza wa magulu gha algebra ghakumanyikwa nga ma algebra ghawonse. Ma algebra ghawonse ghakulongosoreka mwakuzirwa kuti ghasazgemo magulu ghanyake ghanandi gha algebra. Mwachiyelezgero, magulu na mphete ni mitundu yapadera ya algebra ya wonse.[86]
  18. Mtundu uliwose wa gulu la algebra ukupanga yayi mtundu wakuyana. Mwachiyelezgero, magulu na mphete vyose vikupanga mtundu wakuyana kweni minda njambura kupanga.[89]
  19. Kupambuka vinthu vyakuyana, algebra ya wonse yikukhumbikwaso na vinjeru vya mzimu ivyo vikukhwaskana na vinthu vyakuyana pachoko (quasi-identities). Chinthu chakuyana pachoko ni chinthu chakuyana icho chikukhumbikwa pera pasi pa vikhumbikwa vinyake (ivyo vikuŵa mu mtundu wa chigaŵa cha Horn[90]). Ni kutandarizga kwa chinthu chakuyana mu mzimu wakuti chinthu chilichose chakuyana ni chinthu chakuyana pachoko kweni chinthu chilichose chakuyana pachoko ni yayi chinthu chakuyana. Mtundu wakuyana pachoko ni gulu la magulu ghose gha algebra agho ghakukwaniska vinthu vinyake vyakuyana pachoko.[91]
  20. Zuŵa lenelene nkhwakususkana, ndipo ŵalongozgi ŵanyake ŵa mbiri ŵakuti liŵe pafupifupi mu 1550 BCE.[94]
  21. Ŵalongozgi ŵanyake ŵa mbiri ŵakumuwona kuŵa "wiske wa algebra" apo ŵanyake ŵakupeleka zina ili ku Diophantus.[102]
  22. Mitundu iyi ni , , , , , na .[103]
  23. Mitundu yakuyana ya algebra iyo yikusambirika mu geometry njakupambana na mitundu yakuyana yikuru iyo yikusambirika mu algebra ya wonse.[124]

Citations

[lemba | kulemba source]
  1. Merzlyakov & Shirshov 2020, Lead section
  2. Fiche & Hebuterne 2013, p. 326
  3. Baranovich 2023, Lead section
  4. Pratt 2022, Lead section, § 1. Elementary Algebra, § 2. Abstract Algebra, § 3. Universal Algebra
    • Merzlyakov & Shirshov 2020, § The Subject Matter of Algebra, Its Principal Branches and Its Connection with Other Branches of Mathematics.
  5. Higham 2019, p. 296
  6. Library of Congress, p. 3
  7. zbMATH Open 2024
  8. Maddocks 2008, p. 129
  9. 1 2 Romanowski 2008, pp. 302–303
  10. Maddocks 2008, pp. 129–130
  11. Maddocks 2008, pp. 131–132
  12. Pratt 2022, § 3. Universal Algebra
  13. Cresswell 2010, p. 11
  14. Weisstein 2003, p. 46
  15. Weisstein 2003, p. 46
  16. EoM Staff 2017
  17. Oaks & Alkhateeb 2007, pp. 45–46, 58
  18. Cresswell 2010, p. 11
  19. 1 2 Tanton 2005, p. 10
  20. 1 2 Kvasz 2006, pp. 314–345
  21. Tanton 2005, p. 10
  22. Arcavi, Drijvers & Stacey 2016, p. 2
  23. 1 2 Maddocks 2008, p. 129
  24. Sobolev 2015
  25. Maddocks 2008, pp. 129–130
  26. Musser, Peterson & Burger 2013, p. 16
  27. Maddocks 2008, p. 130
  28. Tan, Steeb & Hardy 2012, p. 306
  29. Berggren 2015, § Solving Systems of Algebraic Equations
  30. Maddocks 2008, pp. 130–131
  31. Bracken & Miller 2014, pp. 386–387
  32. Sahai & Bist 2002, p. 21
  33. Geddes, Czapor & Labahn 2007, p. 46
  34. Lukas 2022, pp. 47–49
    • Berggren 2015, § Algebraic Expressions, § Solving Algebraic Equations
  35. Berggren 2015, § Solving algebraic equations
  36. 1 2 3 Tanton 2005, p. 10
  37. Igarashi et al. 2014, p. 103
  38. Berggren 2015, § Solving algebraic equations
  39. Maddocks 2008, p. 131
  40. Anton & Rorres 2013, pp. 2–3
  41. Saikia 2008, p. 1
  42. Brown 2015, pp. 30–31
  43. Young 2010, pp. 697–698
  44. Anton & Rorres 2013, pp. 7–8
  45. Maddocks 2008, p. 131
  46. 1 2 Anton & Rorres 2013, pp. 3–7
  47. 1 2 Maddocks 2008, p. 131
  48. Valenza 2012, p. vii
  49. Solomon 2014, p. 57
  50. Anton & Rorres 2013, pp. 3–5
  51. Anton & Rorres 2013, pp. 3–5
  52. Gilbert & Nicholson 2004, p. 1
  53. Maddocks 2008, pp. 131–132
  54. 1 2 Pratt 2022, Lead section, § 2. Abstract Algebra
  55. Hausberger 2020, Abstract Algebra Teaching and Learning
  56. Tanton 2005, p. 460
  57. 1 2 Ovchinnikov 2015, p. 27
  58. Grillet 2007, p. 247
  59. Whitelaw 1995, p. 61
  60. Maddocks 2008, pp. 131–132
    • Pratt 2022, Lead section, § 2. Abstract Algebra
  61. Olver 1999, pp. 55–56
  62. Gilbert & Nicholson 2004, p. 4
  63. Kargapolov & Merzlyakov 2016, § Definition
  64. Khattar & Agrawal 2023, pp. 6–7
  65. McWeeny 2002, p. 6
  66. Tanton 2005, p. 242
  67. Elwes 2006
  68. Weisstein 2003, p. 2579
  69. Silverman 2022, p. 64
  70. Geddes, Czapor & Labahn 2007, p. 24
  71. Smith 2015, p. 161
  72. Moh 1992, pp. 102–103
  73. Geddes, Czapor & Labahn 2007, p. 24
  74. Irving 2004, pp. 77, 236
  75. Serovajsky 2020, § Room 4B.5 Rings
  76. Waerden 2003, pp. 110–114, 231, 246
  77. Lang 2005, pp. 261–262
  78. Cooper 2011, p. 60
  79. Rowen 2006, p. 12
  80. Pratt 2022, § 3.3 Birkhoff's Theorem
  81. Neri 2019, pp. 278–279
  82. 1 2 Indurkhya 2013, pp. 217–218
  83. 1 2 Indurkhya 2013, pp. 217–218
  84. Efimov 2014
  85. Pratt 2022, § 3. Universal Algebra
  86. Smirnov 2020
  87. Pratt 2022, § 3.2 Equational Logic
  88. Mal’cev 1973, pp. 210–211
  89. Cohn 1995, p. 8
  90. Mal’cev 1973, p. 211
  91. Mal’cev 1973, pp. 210–211
  92. Weisstein 2003, pp. 347–348
  93. Gowers, Barrow-Green & Leader 2010, pp. 6, 165
  94. Corry 2024, § Problem-Solving in Egypt and Babylon
  95. Tanton 2005, p. 9
  96. Tanton 2005, p. 9
  97. Merzlyakov & Shirshov 2020, § Historical Survey
  98. Hettle 2015, pp. 139–141, 160–161
  99. Burgin 2022, p. 10
  100. Higgins 2015, p. 89
  101. Kvasz 2006, pp. 290–291
  102. Boyer & Merzbach 2011, p. 161
  103. Bradley 2006, p. 95.
  104. Tanton 2005, p. 10
  105. Waerden 2013, pp. 3, 15–16, 24–25
  106. Tanton 2005, pp. 9–10
  107. Seshadri 2010, p. 156
  108. Smorynski 2007, p. 137
  109. Waerden 2013, pp. 32–35
  110. Tanton 2005, p. 10
  111. Tanton 2005, p. 10
  112. Hazewinkel 1994, p. 73
  113. Corry 2024, § Applications of Group Theory
  114. Merzlyakov & Shirshov 2020, § Historical Survey
  115. Merzlyakov & Shirshov 2020, § Historical Survey
  116. Merzlyakov & Shirshov 2020, § Historical Survey
  117. Grätzer 2008, p. vii
  118. Hazewinkel 1994, pp. 74–75
  119. Hazewinkel 1994, pp. 74–75
  120. Krömer 2007, p. 61
  121. Hazewinkel 1994, pp. 74–75
  122. Houston 2004, p. 319
  123. Kleiner 2007, p. 100
  124. Pratt 2022, § 1.4 Cartesian geometry, § 3. Universal Algebra
  125. Pratt 2022, § 5.1 Algebraic Geometry
  126. Vince 2007, p. 133
  127. Pratt 2022, § 5.3 Algebraic Topology
  128. Pratt 2022, § 5.2 Algebraic Number Theory
  129. Gowers, Barrow-Green & Leader 2010, pp. 550, 561
  130. Kilty & McAllister 2018, pp. x, 347, 589
  131. Halmos 1956, p. 363
  132. Andréka, Németi & Sain 2001, pp. 133–134
  133. Andréka, Madarász & Németi 2020, § Concrete Algebraic Logic
  134. Andréka, Madarász & Németi 2020, § Abstract Algebraic Logic
  135. Joyner 2008, p. 92
  136. Houston 2004, p. 319
  137. Neri 2019, p. xii
  138. Wheeler 2023, p. 29, 36–37
  139. Klimov 2014, p. ix
  140. Terras 2019, pp. 63–64, 142
  141. Hull 2021, p. 180
  142. Lidl & Pilz 1997, pp. 183–184, 239–240
  143. Kieran 2006, p. 15
  144. Arcavi, Drijvers & Stacey 2016, p. xiii
  145. Arcavi, Drijvers & Stacey 2016, pp. 2–5
  146. Kieran 2006, p. 15
  147. Arcavi, Drijvers & Stacey 2016, pp. 58–59
  148. Hausberger, Zandieh & Fleischmann 2021, pp. 147–148
[lemba | kulemba source]

Template:Algebra Template:Polynomials Template:Areas of mathematics