Edesi (AIDS)


HIV (mu Cingelezi human immunodeficiency virus) ni kabungulu ako kakuwukira civikiliro ca thupi. Para munthu walije kucizgika, kangiziska nthenda zinandi kusazgapo Edesi (AIDS). Ni nthenda iyo yingavikilirika. Yingalaŵilirika na mankhwala na kuŵa nthenda ya nyengo yitali iyo yingalaŵilirika. Nangauli palije mankhwala gha kucizgiratu panji katemera wa HIV, mankhwala gha ma ARV ghangacepeska luŵiro la nthenda, ndipo para ghagwiliskirika ntchito pambere nthenda yindakure comene, ghangatalikiska umoyo wa munthu uyo wali na HIV kufika pafupifupi pa umo ukuŵira kwa ŵanthu ŵanyake. Munthu uyo wali na HIV, para wakumwa mankhwala, wangakhala umoyo wakawiro, ndipo wangafwa na kabungulu aka mu thupi, kweni cifukwa ca kabungulu aka yayi.
Kucizga kukusacizgika luŵiro para nthenda yasangika. Munthu uyo wali na HIV uyo kabungulu kake kakusangika yayi mu ndopa cifukwa ca kumwa mankhwala nyengo yitali, walije ngozi ya kwambuzga ŵanyake HIV pa kugonana. Mawupu nga ni UNAIDS ghakuyowoya kuti kambura kusangika = kambura kwambuzgana.
Para palije kucizga, kabungulu aka kakunanga civikiliro ca thupi, ndipo pamanyuma kakwiziska Edesi, nyengo zinyake pamanyuma pa vyaka vinandi. Pamanyuma pakuti munthu wakora kabungulu, wangawona vimanyikwiro yayi, panji wangalwara kwa kanyengo kacoko nga ni chimfine. Pa nyengo iyi munthu wangamanya yayi kuti wali na HIV, kweni wangambuzga ŵanyake. Pamanyuma pakuŵa nyengo yitali yambura vimanyikwiro. Pakumalira, HIV yikusazgirapo ngozi ya kukora nthenda zinyake nga ni TB na nthenda zinyake, na vibuli ivyo vikusangika comene yayi mu ŵanthu awo civikiliro cawo ca thupi cili makola. Para palije kucizga, munthu uyo wali na HIV wakukhala vyaka pafupifupi 11.
HIV yikwambuzgika comene na kugonana kwambura kujivikilira, masingano ghakunangika panji kupokera ndopa zakunangika, na kufuma kwa amama kuya ku mwana pa nyengo ya nthumbo, ya kubaba, panji ya kongeska. Maji ghanyake gha mu thupi, nga ni mata, thukutira, na masozi, ghakwambuzga kabungulu aka yayi. Nthowa za kujivikilira ni kugonana mwakujivikilira, mankhwala gha kuvikilira (PrEP), mankhwala ghakumwa pamanyuma pakukhwaskika na kabungulu (PEP), kucizga ŵanthu awo ŵali na kabungulu, na kusintha masingano. Nthenda mu mwana wakhanda yingavikilirika kanandi mwa kupeleka mankhwala gha ARV ku amama na ku mwana.
Kufuma apo yikamanyikwira mu vyaka vya m'ma 1980, HIV na Edesi vyakhwaska comene wupu wa ŵanthu, nga ni nthenda na nga ni cifukwa ca kusankhana. Kufuma apo Edesi yikamanyikwira, yaŵa cifukwa ca nyifwa za ŵanthu pafupifupi miliyoni 42.3 pa caro cose capasi. Mu 2025, ŵanthu pafupifupi miliyoni 40.9 pa caro cose capasi ŵakaŵa na HIV.
Vimanyikwiro
[lembaso | kulemba source]Pali nyengo zitatu zikulu za HIV: nyengo yakwamba, nyengo yambura vimanyikwiro, na Edesi.
Umo Yikupatsirikira
[lembaso | kulemba source]HIV yikwambuzgika mu nthowa zitatu zikulu: kugonana, kukhwaskana na maji gha mu thupi panji vigaŵa vya thupi ivyo vili na kabungulu, na kufuma kwa amama kuya ku mwana pa nyengo ya nthumbo, ya kubaba, panji ya kongeska. Palije ngozi ya kukora HIV kufuma ku mata, thukutira, masozi, panji matuzi, kupatula para vyasazganika na ndopa.
Kabungulu Kake
[lembaso | kulemba source]HIV ndiyo yikwiziska nthenda za HIV na Edesi. Kakuwukira vigaŵa vya civikiliro ca thupi, comene tumaselo twa CD4.
Kusanga Nthenda
[lembaso | kulemba source]HIV na Edesi vikusangika kwizira mu kupima ndopa ku cipatala.
Kujivikilira
[lembaso | kulemba source]Kugwiliskira ntchito makondomu nyengo zose kukucepeska ngozi ya kwambuzgana HIV pafupifupi magaŵa 80 pa 100.
Kucizga
[lembaso | kulemba source]HIV na Edesi ni nthenda ya nyengo yitali, cifukwa sono palije mankhwala gha kucizgiratu. Kucizga kukucitika na mankhwala gha ma ARV, agho ghakucepeska luŵiro la nthenda. Mu 2025, ŵanthu miliyoni 40.9 pa caro cose capasi ŵakaŵa na HIV, ndipo ŵanthu miliyoni 32.1 ŵakapokeranga mankhwala gha ma ARV.
Ivyo Tikwenera Kumanya
[lembaso | kulemba source]Munthu uyo wali na HIV wakumanyikwa na kawonekero kake yayi. Wangaŵa wakututuŵa, wakuwonda, musambazi, mukavu, muliska, musambizgi, mulimi, dokotala, panji waliyose.
Ŵanthu awo ŵali na Edesi ŵacali ŵanyithu na ŵabali ŵithu. Tiŵatemwe na kuŵawovwira; ŵakasankha kulwara yayi.
Para mwasanga munthu uyo mukumutemwa, pambere mundatorane, mose ŵaŵiri mulute ku cipatala kuti mukapimike. Para mose muli makola, muzizipizge na kulutaso kukapimika pamanyuma pa myezi yitatu.